GoGo Bloghttp://blog.gogo.mnСүүлд нэмэгдсэн бичлэгүүдen-usSun, 21 Oct 2018 08:57:39 ULATjRSSGenerator by Henrique A. Viecilihttp://blogs.law.harvard.edu/tech/rssЭсээ хэрхэн бичих вэ?http://duusee.blog.gogo.mn/read/entry406006<h3 class="post-title entry-title">Эсээ хэрхэн бичих вэ? </h3> <div id="post-body-4542540372276960112" class="post-body entry-content"> <div style="clear: both; text-align: center;" class="separator"><a href="http://futureworks.co.in/knowledgecenter/wp-content/uploads/2011/10/English-Essay-Writing-Tips-2.jpg"><img width="541" height="305" border="0" src="http://futureworks.co.in/knowledgecenter/wp-content/uploads/2011/10/English-Essay-Writing-Tips-2.jpg" /></a></div><br /> <div style="margin-bottom: 0.0001pt;" class="MsoNormal"><span style="color: #666666; font-family: Verdana,sans-serif; font-size: 9pt;">Оюутан залуучуудад хичээлийн даалгавраар болон ямар нэгэн хeтeлбeрт хамрагдахад Эсээ бичих хэрэг гардаг. Гэтэл оюутнууд маань энэ талаар тодорхой мэдлэггeйгээс болж боломжоо алдах тохиолдол их байдаг учраас&nbsp;<strong>ЭСЭЭ ХЭРХЭН БИЧИХ</strong>&nbsp;тухай та бvхэнд толилуулая.<br /> Гадаадын ялангуяа Америкийн их, дээд сургуулийн ергедлийн маягтыг бvрдvvлэхэд Эсээ буюу зохион бичлэг бичих шаардлага зайлшгvй гардаг. Эсээ буюу зохион бичлэг нь таныг элсэлтийн шалгалтын комиссын гишvvдэд&nbsp; танилцуулах чухал боломж олгож буй хэрэг юм.<br /> Их дээд сургуульд ергедел гаргагчид ихэнхдээ зохион бичлэгээ албан ёсны, мэргэжлийн vг хэллэгтэй, еерийн зорилгоо зев тодорхойлсон байх ёстой гэж боддог. Энэ нь магистр болон тvvнээс дээш шатанд&nbsp; суралцагсдын хувьд анхаарах ёстой асуудал боловч бакалаврын шатанд суралцагсдын хувьд&nbsp; зохион бичлэгтээ еерийгее хувь хvний талаас нь илvv танилцуулж бичих хэрэгтэй байдаг. Жишээлбэл: таны амьдрал эсвэл таны vзэл бодолд хамгийн их нелее vзvvлсэн хvний тухай эсвэл челеет цагаа хэрхэн яаж енгерvvлдэг тухай бичвэл зvгээр. Учир нь Америкийн их, дээд сургуулиудын элсэлтийн шалгалтын комиссын гишvvд зевхен хичээлийн дvн, шалгалтын оноо харахаас гадна, ергедел егегчийг хувь хvний талаас нь мэдэхийг хvсдэг. Мен еерийн хvрсэн амжилт, бvтээсэн зvйлийн тухай, жишээлбэл оролцож байсан уралдаан, олимпиад, эзэлсэн байр, шагналын тухай эсвэл сайн дурын ажил хийж байсан зэргээ дурдах нь зvйтэй. Харин еерийгее хэт тевийлгеж магтах эсвэл нэмж зохиож бичих нь зохимжгvй.</span><br /> <a name="more"></a><span style="color: #666666; font-family: Verdana,sans-serif; font-size: 9pt;"><br /> <br /> <strong>Та Эсээгээ яаж бичих вэ?</strong><br /> <br /> <u>1-р алхам: Бичихээсээ емне</u><br /> Эхлээд юу бичихээ сайтар бод. Ингэхдээ бvтэц, зохион байгуулалт, дэс дараалал зэргийг vл хайхран бодол санаандаа байгаа бvхнээ цаасан дээр буулга.<br /> Бичсэн зvйлээ утга санаагаар нь хооронд нь холбож vз.<br /> Дэс дараалал, логикийг анхаар.<br /> Одоо бичсэн зvйлийнхээ утга санааг анхааран тухайн эх болгон дээр нарийвчлан ажилла.<br /> Бvгдийг дахин эхнээс бич.<br /> <br /> <u>2-р алхам: Эхний хэсэг</u><br /> Энэ хэсэгт та Эсээ буюу зохион бичлэгийнхээ товч утга, еренхий телевлегеег тусгаарай. Эхний хэсэгт Эсээний товч агуулгыг тусгаж егвел уншигчдад еренхий утга санааг тvргэн ойлгож, vргэлжлvvлэн уншихад хялбар болдог. Тийм учраас та эхний хэсгээ аль болох сонирхолтой, анхаарал татахуйц болгохыг хичээгээрэй.<br /> <br /> <u>3-р алхам: Их бие</u><br /> Их биеийн хэсэг бvр нь еерийн агуулгыг хадгалсан егvvлбэрээр эхэлдэг бегеед энэ егvvлбэр нь ямагт шинэ санаа агуулсан байх ёстой. Дараа нь энэхvv егvvлбэрийн утга санааг тодруулсан янз бvрийн жишээ, тайлбар, тоо баримтыг нэмж оруулна.<br /> <br /> <u>4-р алхам: Дvгнэлт</u><br /> Зохион бичлэгийнхээ энэ хэсэгт дээрх бичсэн зvйлийнхээ талаар дvгнэлт гарган бичих хэрэгтэй.<br /> <br /> <u>5-р алхам: Засвар хийх</u><br /> Та зохион бичлэгээ бичиж дуусгаад чангаар еерее еертее уншаад vз. Хэрэв та зохиогч биш харин уншигчийн байрнаас хандвал еерийн алдаагаа илvv амархан олох болно.<br /> <br /> <u>Сайн Эсээ ямар байх вэ?</u><br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; •&nbsp;&nbsp;&nbsp; Хялбархан уншигдаж, амархан ойлгогддог зохион бичлэгийн сайн Эсээ гэж дvгнэдэг.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Таны зохион бичлэгийн гол санаа тод гарсан байх ёстой.<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; •&nbsp;&nbsp;&nbsp; Эсээ нь зохиогчоо хувь хvний талаас нь харуулж чадсан байх.<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; •&nbsp;&nbsp;&nbsp; Эхлэл ба тегсгел нь ойлгомжтой бегеед утга санаа нь логик холбоотой байх.<br /> <br /> <br /> <u>Эсээ бичихэд анхаарах зvйлvvд</u><br /> <br /> Хэдийгээр зохион бичлэг тань тегс болж чадаагvй ч гэсэн дараах тvгээмэл тохиолддог дутагдлуудыг гаргахгvй байхыг анхаараарай:<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; •&nbsp;&nbsp;&nbsp; Хэтэрхий том эсвэл эртний vг бvv хэрэглэ. Зарим хvмvvс зохион бичлэгээ ухаантай, гоё&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; харагдуулах зорилгоор хэт том vг хэрэглэдэг. Гэвч эдгээр vгнээд нь зохион бичлэгийн&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; зевхен хоосон чимэг болж, хувь хvний vзэл бодлыг бvрэн илэрхийлж чаддаггvй.<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; •&nbsp;&nbsp;&nbsp; Зохион бичлэгийн зорилго нь утга санаанаасаа зерсен, авцалдаагvй байх.<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ядуу хэллэгтэй байх.<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; •&nbsp;&nbsp;&nbsp; Тэмдэг нэр болон еер туслах vг аль болох цеен ашиглаарай.<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; •&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ергедлийн маягтанд егсен мэдээллээ Эсээндээ дахин битгий давтаарай.<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; •&nbsp;&nbsp;&nbsp; Зохион бичлэг нь нэгэн хэмтэй байх ёстой.<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; •&nbsp; Еерийнхее сайн мэддэг, сонирхдог зvйлийн талаар бичих, харин сэдвээ сайн бодох&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; хэрэгтэй.<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; •&nbsp;&nbsp;&nbsp; Эсээ хэтэрхий урт байх хэрэггvй.<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; •&nbsp;&nbsp;&nbsp; Гол сэдвээсээ хазайх ёсгvй.<br /> <br /> <strong><em>http://finance.ses.edu.mn/-с</em></strong><br /> <br /> <br /> </span><span style="font-family: Verdana,sans-serif; font-size: 9pt;"></span></div> <div style="background: none repeat scroll 0% 0% #f9f9f9; line-height: 9.75pt; text-align: justify;" class="MsoNormal"><span style="color: #666666; font-family: Verdana,sans-serif; font-size: 9pt;">Романтай адил эсссэ юуны тухай ч байж болно.&nbsp; Их сургууль болон коллэжуудад эзэмших ёстой хамгийн гол зүйл бол Эсээ бичиж сурах байдаг. Эсээ гэдэг та өөрийн бодлоо ямар нэг тодорхой асуудал дээр илэрхийлэх, батлах тухай юм. Та нөхцөл байдлыг гарган тавиад, учир шалтгааныг нь харуулах ёстой.&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span><span style="color: #666666; font-family: Verdana,sans-serif; font-size: 9pt;"></span></div> <div style="background: none repeat scroll 0% 0% #f9f9f9; line-height: 9.75pt; text-align: justify;" class="MsoNormal"><span style="color: #666666; font-family: Verdana,sans-serif; font-size: 9pt;">1.&nbsp;Та эхлээд юуны тухай бичих гэж буйгаа уншигчидад хэлэх ёстой. Эхлээд тухайн сэдэв дээрх өөрийн бодлоо энгийнээр эхний хэсэгт бичих хэрэгтэй. Үүнийг та тухайн Эсээгээ бичих хэв маягтаа тааруулан сонгох нь зөв.&nbsp;</span><span style="color: #666666; font-family: Verdana,sans-serif; font-size: 9pt;"></span></div> <div style="background: none repeat scroll 0% 0% #f9f9f9; line-height: 9.75pt; text-align: justify;" class="MsoNormal"><span style="color: #666666; font-family: Verdana,sans-serif; font-size: 9pt;">2.&nbsp;Хүмүүст хандан бич. Та эхний хэсэгт бичсэн өөрийн бодлоо задалж нэг нэгээр нь дэлгэрүүлэх хэрэгтэй. Задлан бичиж буй зүйлүүдээ жишээ, тайлбараар нотолж задалсан хэсэг бүрээ өөрийн дүгнэлтээр хаах хэрэгтэй.&nbsp;</span><span style="color: #666666; font-family: Verdana,sans-serif; font-size: 9pt;"></span></div> <div style="background: none repeat scroll 0% 0% #f9f9f9; line-height: 9.75pt; text-align: justify;" class="MsoNormal"><span style="color: #666666; font-family: Verdana,sans-serif; font-size: 9pt;">3.&nbsp;Та хүмүүст хандан хэлсэн зүйлээ дахин сануул. Тэгээд өөрийн Эсээгээ төгсгөж, эцсийн бодлоо хэсэг өгүүлбэрт багтаан бич.<br /> •&nbsp;Та хэрвээ үнэхээр сайн Эсээ бичиж сурмаар байгаа бол сайн Эсээчдээс жишээ авж, тэднээс суралцах хэрэгтэй. Волтайр, Жоан Дидион, Анние Диллард, Чарлэз Ламб, Ралф Валдо Эмэрсон, Торэау, , Шэллэй, Гор Видал зэрэг сайн Эсээчид байдаг.<br /> <br /> <strong><em>http://www.tsahim.net/-с</em></strong></span><span style="color: #666666; font-family: Verdana,sans-serif; font-size: 9pt;"></span></div> <div class="MsoNormal"><strong><u><span style="color: #666666; font-family: Verdana,sans-serif; font-size: 9pt; line-height: 115%;">Эсээнээс юу олж мэдэхийг хvсдэг вэ?</span></u></strong><span style="color: #666666; font-family: Verdana,sans-serif; font-size: 9pt; line-height: 115%;"><br /> Эсээнээс таныг хувь хүний чинь хувьд олж харахыг хичээдэг. Мэдээж хичээл сурлагын байдал, ажлын туршлага, олсон амжилт чинь чухал. Гэхдээ эдгээрийг CV, Application Letter болон дүнгийн чинь хуулбараас харчихна. Харин Эсээнээс та хэн бэ, та юунд зорьдог, тэмүүлдэг, ямар үзэл бодолтой вэ гэх зэргийг олж харах гэдэг. Иймээс та өөрийгөө ямар өнцгөөс нь харуулах вэ гэдгээ маш сайн бодож, төлөвлөх хэрэгтэй. Эсээг тань уншаад таны бусад материалыг харах сонирхол төрөх ёстой. Тэд таны Эсээг уншаад энэ сургуульд суралцахад тохиромжтой оюутан мөн үү гэдгийг тогтоохыг оролдоно.<br /> <br /> Хэрэв Эсээнд өөрийнхөө давуу талыг бичээрэй гэсэн байвал өөрийгөө хариуцлагатай, ажилсаг, хөдөлмөрч, ухаантай зэргээр бичээд огт хэрэггүй. Мэдээж өөрийгөө хариуцлагагүй, залхуу, юм ойлгодоггүй гэж бичих хүн байхгүй. Харин үүний оронд та чөлөөт цагаараа асрамжийн газрын хүүхдүүдэд англи хэлний хичээл заадаг гэж бичсэн нь дээр. Мөн шалгаруулалтын комиссынхонд зүгээр л онц сурлагатан хэрэггүй, харин төрөл бүрийн салбарыг сонирхдог, нийгмийн идэвхтэй хүн чухал байдаг. Иймд та зуны улиралд одон орон судлалын нийгэмлэгт ажилладаг гэх мэтээр бичвэл уншиж байгаа хүндээ илүү сонирхолтой байж чадна.<br /> <br /> <strong>Хэмжээ</strong><br /> Хамгийн гол анхаарах зүйл бол хэмжээ. Та заасан үгийн тооноос хэтрүүлж огт болохгүй. Энэ нь таныг аливааг задлан шинжлээд эргүүлэн дүгнэж, санаагаа товч тодорхой илэрхийлж чадаж байна уу гэдгийг чинь шалгаж байгаа хэрэг. Эсээ бол таны сургуульд илгээж байгаа материалууд дотроос хянаж, хүссэнээрээ хийж болох цорын ганц зүйл гэдгийг ойлгоорой.<br /> <br /> <strong>Шалгаруулалт</strong><br /> Олон мянган захиаг шалгалтын комиссынхон хэрхэн, ямар үзүүлэлтээр шалгаруулдаг вэ. Энэ талаар шилдэг сургуулиудын шалгалтын комисст багтдаг туршлагатай хүмүүсээс авсан судалгааг товчлон танилцуулья.<br /> <br /> <strong><u>Тэд Эсээнээс юуг олж мэдэхийг хүсдэг вэ?</u></strong><br /> <br /> <strong>-Сурах чадвар</strong>: хөдөлмөрч чанар, сэтгэн бодох, задлан шинжлэх, дүгнэлт хийх чадвар<br /> <br /> <strong>-Хувийн чанар:</strong>&nbsp;өөртөө итгэлтэй, үнэнч, зорилготой, манлайлагч байх, бусдыг араасаа дагуулах, өөрөө өөрийгөө хурцлах чадвар<br /> <br /> <strong>-Мэргэжлийн ур чадвар:</strong>&nbsp;өөрийн сонгосон салбартаа амжилт гаргахад нөлөөлөх туршлагуудыг хуримтлуулсан уу, бусадтай харилцах, бусдыг удирдах чадваруудад суралцсан уу зэргийг таны Эсээнээс олж мэдэхийг хичээдэг. Мөн дараах 3 асуултанд хариулт олохын тулд тэд таны Эсээг уншдаг.<br /> <br /> -Та энэ сургуульд элсвэл амжилттай суралцаж чадах эсэх<br /> <br /> -Та анги, хамт олондоо шинэлэг байдлыг бий болгож чадах эсэх<br /> <br /> -Та бусад өргөдөл өгөгчдөөс хэр зэрэг давуу талтай, онцлогтой байна.<br /> <br /> -Ингээд таны Эсээг уншиж дуусахад Та бол энэ сургуульд сурахаар заяагдсан, үнэхээр тохирсон хүн яах аргагүй мөн гэдгээ нотолж чадсан байх ёстой юм.<br /> <br /> <strong><u>Эсээг хэн уншдаг вэ?</u></strong><br /> Шалгаруулалтын комисс гэж байх бөгөөд тэдгээр хүмүүс жил бүрийн шалгаруулалтыг хийдэг, маш туршлагатай хүмүүс байдаг. Тэд ямар хүмүүсийг сургуульдаа оруулах дуртай байдгийн талаар баримжаа мэдээлэлтэй болохын тулд та сургуулийн веб хаягаар ороод FAQ буюу хамгийн түгээмэл тавигддаг асуулт болон түүнд өгсөн хариултуудыг уншсан байхад зүгээр.<br /> <br /> <strong><u>Яаж шалгаруулдаг вэ?</u></strong><br /> Ер нь бүхий л сургуулийн сонгон шалгаруулалтын үе шат нь адил гэхэд болно. Эхний ээлжинд 1-2 мэргэжилтэн бүх материалыг уншина. Ямар ч байсан таны материал хугацаандаа очсон л бол уншигдалгүйгээр хогийн саванд орно гэж байхгүй. Мөн TOEFL, GRE, GMAT зэрэг шалгалтанд минимум оноог нь авсан байвал шүү дээ. Тэд нэг Эсээг уншихад 10-40 минут зарцуулдаг. Комисс өдөрт дунджаар 100 орчим Эсээ уншдаг гэсэн тооцоо бий. Тиймээс тэд Эсээний эхний хэдхэн мөрөөс л тухайн Эсээг сонирхолгүй, сонирхолтой зэргээр тархиндаа ялгачихдаг. Ингээд таны материал авах, татгалзах, тодорхойгүй гэсэн гурван хайрцагны нэгэнд орно. Хэрэв таны материал тодорхойгүй гэсэн ангилалд орвол дараагийн хүн уншина. Хэрэв тэр дахиад л тодорхойгүй гэвэл сургуульд элсэх таны магадлал буураад л байх болно. Хэрэв элсүүлэхээр бол таны материалыг деканд өгөх бөгөөд декан зөвшөөрвөл та тус сургуулийн оюутан боллоо гэсэн үг. Тэгэхээр та энэхүү тодорхойгүй гэсэн ангилалд орохгүйн тулд аль болох гайхалтай сайн, ер бусын онцлог, бусдаас эрс ялгарахуйц Эсээ бичихээс өөр аргагүй юм.<br /> <br /> <strong><u>Анхаарах зүйлс</u></strong><br /> Та чухам юу илэрхийлэх гээд байгаагаа тодорхой бичих ёстой. Та бол энэ сургуульд заавал сурах ёстой хүмүүсийн нэг гэдгээ та 2-3 үндэслэлээр нотлох хэрэгтэй. Санаагаа ойлгомжтой илэрхийл. Таны Эсээ тодорхой, логиктой, сонирхолтой байх ёстой. Түүнээс биш энэ бол эрдмийн ажлын судалгаа, өөрийгөө магтсан зохион бичлэг биш. Хөгжилтэй, сонирхолтой. Оновчтой хошигнож чадсан хүмүүс бусдад дандаа таалагддаг.<br /> <br /> <strong><u>Сайн Эсээ бичихийн тулд:</u></strong><br /> <br /> -Ямар хэсгүүд дээр төвлөрөхөө тодорхойл<br /> -Дарааллаа гарга<br /> -Амьдралд тохиолдсон болсон явдлуудаасаа дурьдаж болно<br /> -Танд энэ чиглэлээр сурахын юу нь сонирхолтой байгаа, юу сурахыг хүсч байна гэдгээ илэрхийл<br /> - Эсээны эхлэл ердийн “саарал” биш, харин богино түүх, ишлэл үг, асуулт, дүрслэлээс эхэлж болно.<br /> -Эсээны төгсгөл нь гол хэсгүүдээ тодотгосон байх ёстой<br /> -Бичиж дууссан Эсээгээ хамгийн багадаа гурван удаа унших хэрэгтэй<br /> -Өөр хэн нэг хүнд өгч уншуулаад санал, анх буусан сэтгэгдлийг нь сонсох<br /> - Өөрөө өөртөө чангаар унших хэрэгтэй<br /> <br /> <strong><u>Муу Эсээ бичихийн тулд:</u></strong><br /> <br /> - Би 19** онд төрсөн, Намайг тэр гэдэг… гэх мэтээр эхлэх<br /> - Эсээны оронд товч намтраа бич<br /> -Сонирхолтой, хөгжилтэй биш харин инээдэмтэй юм бич<br /> -Уран яруу, уянгын халилтай үгээр бөмбөгд<br /> -Компьютерийн зөв бичгийн дүрэм шалгагчид 100% найд<br /> -Нийтлэг, ерөнхий, мэдээжийн зүйл бич<br /> -Яагаад дунд сурсан, ажлаа олон дахин сольсон зэрэг дутагдлуудаа хаацайлан, тайлбар бич<br /> -Худал зүйл санаанаасаа зохион, өөрийгөө илт дөвийлгөн бич<br /> <br /> <strong><em>http://www.hicheel.net/-с</em></strong></span></div> </div>http://duusee.blog.gogo.mnhttp://duusee.blog.gogo.mn/read/entry406006Sun, 3 Jun 2012 08:00:22 ULAT1932 оны зэвсэгт бослогын удирдагч Б.Тvгж жанжин найман хvний зvрхийг єєрийн биеэр сугалж алжээhttp://duusee.blog.gogo.mn/read/entry405965<table width="100%" cellspacing="1" cellpadding="8" border="0"> <tbody> <tr> <td bgcolor="#ffffff"><strong><font style="font-size: 18px;">1932 оны зэвсэгт бослогын удирдагч Б.Тvгж жанжин найман хvний зvрхийг єєрийн биеэр сугалж алжээ</font><br /></strong><hr size="1" color="#e6e6e6" /><font class="tiny"></font></td> </tr> <tr> <td valign="top" bgcolor="#ffffff" align="justify" class="line-height"> <p class="line-height">1930 оноос эхлэн манай улсын хил дагуу нийтийг хамарсан их дvрвэлт єрнєж эхэлжээ. Одоогийн Говь-Алтай, Увс, Ємнєговь, Євєрхангай, Дорноговь, Дорнод аймгуудыг хамран хоёр жил шахуу vргэлжилсэн энэхvv дvрвээнд бvрэн бус мэдээгээр 30 гаруй мянган хvн оролцсон байна. Мєн энэ хугацаанд зэвсэгт тэмцэл нэг бус удаа гарч, тухай бvрдээ дарагдаж байжээ. Харин жинхэнэ бослого 1932 оны IV сарын аравдаар Хєвсгєл аймгийн Рашаант сумын Хялганатын хvрээнээс эхэлсэн байна. Тус хvрээний лам нар хvчээр хар болсон 100 орчим хvнийг элсvvлэн Рашаантын хvрээнд орж иржээ. Тэнд &quot;Очирбатын цэргийн яам&quot; гэгчийг байгуулж, єєрсдийгєє &quot;шар цэрэг&quot; хэмээн нэрлэсэн байна. Бослого маш хурдан бараг бvх монголыг хамран хvрээгээ тэлсэн бєгєєд єсєрхєн хилэгнэсэн босогчид хамтрал хоршоо, сургуулийг эвдлэн шатааж, нам засгийн ажилтнуудыг харгис хэрцгийгээр алж устгаж байжээ. <br /> <br /> Тухайлбал, бослогын гол удирдагчдын нэг Батболдын Тvгж мэдvvлэхдээ, <br /> -Энэ хаврын адаг сарын (1932 оны дєрєвдvгээр cap) хорьдоор Сангийн далай гэдэг газар Доржхvv гэгч айлд очоод байтал хэдэн хvн Бор гэгээний цэрэгт татаж яваа тул &quot;чи оч&quot; гэсэн ёсоор тэдний цэрэгт очсон. Бор гэгээн Самдан олонд хандаж vг хэлэхдээ &quot;Ардын засаг унаж, єєр засаг байгуулах цаг тvvх болсон. Ногоон малгайт Дамдинсvрэн Архангайд, миний бие Хєвсгєл аймагт тус тус заагдан гарч ирсэн... Банчинбогд олон цэрэгтэй ирэн Улаанбаатарыг эзэлж авсан Бурханд сvсэг муутай байвал бууны сум, тэнгэрийн аянга, хэцvv євчин эмгэгт vрэгдэнэ&quot; гэж ярьсан гэсэн бол 1933 оны хоёрдутаар сарын 16-нд мэдvvлэхдээ &quot;миний бие чадвал шар цэрэгт идэвхтэй явж хувьсгалт засгийг устгаж шажинтай тєр байгуулж жаргал эдлэх, ядавч vхэн vхтлээ идэвхтэй байлдаж хувьсгалч нарыг алсаар эцэст нь амиа єгч хойд тєрєлдєє сайн оронд тєрєх зорилготой явсан.<br /> <br /> Улаан цэргийн отрядтай арван удаа байлдсан бєгєєд улаан цэргээс хэдийг алснаа мэдэхгvй&quot; гээд &quot;Тvгж би жанжин болохын ємнє &quot;ээмэгт&quot; ламын болон Бор гэгээний тушаалаар алсан хvн арав, хамтран алалцсан хvн дєчийн хэр болохоос гадна жанжин болоод тушаал єгч алуулсан хvн лав жар хvрсэн, тэдний нэрийг мэдэхгvй. Харин vvний дотроос Хєвсгєл аймгийн Шуумаан хамтралын ажилчин Даш, Намжил нарын зvрхийг биеэр сугалж алсан. Хєвсгєл аймгийн Жаргалант сумын Туваанд тушаал єгч Нямдаш гэгчийн зvрхийг сугалуулсан. Бас би ажилчин Мєнх гэгч нэгэн ламын єрєєсєн борвийг огтолж. зvрхийг сугалж алсан&quot; гэжээ. Б.Тvгж 1933 оны хоёрдугаар сарын 22-нд гурав дахь удаа гаргасан мэдvvлэгтээ &quot;Бор гэгээн бид єєрсдийн зорьсон хэргээ биелvvлж чадахгvй болсон тухай харилцан ярилцахад, Бор гэгээн санаачилж, зорьсон ажлаа туйлд нь хvргэхийн тулд хязгаар нэвтэрч Банчинбогд буюу япон цэрэгтэй ирэн улаан vзэлтнийг устган арилгаж, шажинтай тєр байгуулах ёстой тvvх болсон тул та нар манай шар цэрэгт сайн дураар орвол зохино. Хэрэв орохгvй бол гомдох явдалгvй, бvгдийг хvйс тэмтрэн ална гэх зэргээр хэлсэн&quot; гэснээс гадна єєр нэг мэдvvлэгтээ нийт найман хvний зvрх биеэр сугалж алсан гэсэн байна.<br /> <br /> Бослогын хамгийн хvчтэй тєв Тариат, Тосонцэнгэл сумдад тєвлєрч байсан бєгєєд тэд Архангайн тєв болон Улиастайг эзлэн авах оролдлого хийж эхэлжээ. Єргєн олныг хамарсан бослогыг дарахын тулд байнгын арми хэрэглэх шийдвэр гарч, хувьсгалт улаан арми давшилтанд орсон байна. Бослого 10 дугаар cap хvртэл vргэлжилсэн ч vндсэн хvчийг 6-7 дугаар сард нисэх онгоц, их буу, танкны тусламжтайгаар хиар цохижээ. Архангайгаас ирсэн нэгэн мэдээнд &quot;Тариат дахь эсэргvv нарын жинхэнэ цэрэг 500, бирдаан болон орос, япон винтов 40, маузер гурав, бусад нь шийдэмтэй&quot; гэснээс vзэхэд босогчид байнгын армийн єєдєєс ямаршуухан зэр зэвсэгтэй тулалдаж байсан нь харагдана.<br /> <br /> Зэвсэгт бослого 1932 оны X сард vндсэндээ дарагдсан бєгєєд бослогын толгойлогч Ч.Самбуу дvвчин, Ц.Жамц, Б.Тvгж, Б.Жамсрандорж нарын 39 хvний хэргийг Дотоодыг хамгаалах газар мєрдєн байцааж, шvvхэд шилжvvлжээ. Улсын дээд шvvхээс зургаан шvvгдэгчийг суллах буюу тэнсэж, 15 шvvгдэгчид хорих ял оногдуулж, 18-д нь цаазаар хороох ялыг амь гуйх эрхтэйгээр оногдуулсан байна.</p> </td> </tr> </tbody> </table>http://duusee.blog.gogo.mnhttp://duusee.blog.gogo.mn/read/entry405965Sat, 2 Jun 2012 23:33:02 ULAT1911 оны Монголын vндэсний хувьсгалын vр дvн, ололтын талаар єгvvлэхvй ньhttp://duusee.blog.gogo.mn/read/entry405958<table width="100%" cellspacing="1" cellpadding="8" border="0"> <tbody> <tr> <td bgcolor="#ffffff"><strong> <font style="font-size: 18px;">1911 оны Монголын vндэсний хувьсгалын vр дvн, ололтын талаар єгvvлэхvй нь</font><br /></strong><hr size="1" color="#e6e6e6" /><font class="tiny"></font></td> </tr> <tr> <td valign="top" bgcolor="#ffffff" align="justify" class="line-height"> <p class="line-height"><img border="0" align="left" src="http://www.olloo.mn/pic/images/0512/bogd.jpg" />1898, 1900 онуудад Богд Жавзандамба хутагтаас Хаант Оросод хандан мєнгє зээлэх нэрийн дор да лам Бадамдорж, донир лам Цэрэн Осор нарыг Петербург хотруу нууцаар илгээж, Оросын хаанд захиа бэлэг сэлтийг хоёр ч удаа хvргvvлж, Монголыг Манж Чин улсаас салгаж, тусгаар улс байгуулахад тусламж vзvvлж дэмжлэг vзvvлэхийг хvсэж байсан удаатай билээ. <br /> Хаант Оросын Засгийн газраас цагийн аясыг харан байж тусламж vзvvлэх нь нэгэнт тодорхой болсон тул Богд Жавзандамба хутагт єєрийн итгэлт хvмvvс болох Жалханз хутагт, Ёнзон хамба, Сайн ноён хан нар лугаа санал бодлоо солилцон vндэснийхээ тєлєє тэмцлийг юуны ємнє єєрсдийн vндэсний хvчинд тулгуурлаж ар, євєр бvх монголчуудынхаа хvчийг нэгтгэн тэмцэх бодлоо vргэлжлvvлсээр байжээ. Богд Жавзандамба хутагтын зарлигаар 1911 оны зуны цаг олон аймаг шавиас даншиг єргєх ялдраа Жанжин чин ван Ханддорж, да лам Цэрэнчимэд нар улс гэрээ тєвхнvvлж, монголчуудыг Чин улсын дарлалаас салгах цаг ирсэн тухай мэдэгдэж, Богд хутагтаас «одоо манж улсын тоо улирал дуусч, засаг тєр мєхєх цаг хэмжээ болсон» «тусгаар улс тєрийг байгуулан бvтээж болно» хэмээсэн нууц лvндэн буулгаж, Манж хятадын бодлогыг даган хvлцэнгvй байхгvй нийтээр нэгдэж, тэмцэхийг уриалсан байна. <br /> Эрдэнэ ван Ханддорж, Да лам Цэрэнчимэд нар Орос улсын нийслэл Петербург хотод хvрч, Оросын улсын Засгийн газарт єєрсдийн зорьж ирсэн тусгаар улс тєрийг байгуулан тогтоох явдлыг зєвшєєрєн хvлээж, батлан хамгаалах тусламж vзvvлэхийг гуйсан хэргээ танилцуулан, тусламж эржээ. Орос улс уг хэргийг зєвшєєрєн хvлээж, даруй батлан хамгаалж туслах явдлыг илэрхийлсэн байна. <br /> <br /> Монголчууд олон зуун жилийн тєрт ёсны уламжлал, бие даасан улсын бодлоготой явж ирсэн улс тул Манжийн эрхшээлд байсан бvхий л vеийн турш vндэсний тусгаар тогтнолын тєлєє тэмцлээ єрнvvлж байсан бєгєєд харин цагийн ая, нєхцєл байдалд хvлээцтэй хандаж, сая 1911 онтой золгосон болохыг онцлон тэмдэглэвэл зохино.<br /> <br /> Цагаагчин гахай жилийн євлийн дунд сарын шинийн ёсєн буюу европ тооллын 1911 оны 12 дугаар сарын 29 ны єдєр Монгол улсын хаан ширээнд Богд Жавзандамба хутагтыг залах тєрийн их ёслол болж, тvvнд тєрийн тамга, єргємжлєлийг єргєн барьжээ. Энэ бол ХХ зууны эхэнд Монгол улс Манжаас салж тусгаар улс болсноо тунхаглан зарласаны илэрхийлэл байлаа. Мєн єдєр “Богдыг Монгол Улсын наpан гэpэлт, тvмэн наст Богд эзэн хаан, Цагаан даp эхийг Улсын Эх дагина хэмээн єpгємжлєн, эpдэнийн сууpинд залж суулгаад, оны цолыг Олноо єpгєгдсєн, Их Хvpээг Нийслэл Хvpээ хэмээн нэpлэсэн, дундаа соёмбо vсэгтэй шаp тоpгооp хийсэн тєpийн далбаа бvхий Монголын тулгаp тєp нээсэн тухай” даяаp олноо тунхаглан заpлажээ.<br /> Богд Жавзандамба лам Монгол улсын хааны ширээнд ёслон суухдаа их тєрийн хэргийг эрхлvvлэхээр таван яам байгуулж, олон аймаг хошуудын засаг захиргааг хуучин хэвээр явуулж, ноёд тvшмэдийг цол хэргэмээр шагнав. Хорьдугаар зууны эхээр тєрєн гарсан бие даасан анхны улсуудын нэгэн болох Монгол улс тусгаар тогтнолоо олж тунхаглан зарласан бодит vйл явдал байсан юм. <br /> Vндэсний хувьсгалын дээд vр дvн нь vндэсний тусгаар тогтнолоо тунхаглан зарлаж, тєр улсаа тєвхнvvлэн байгуулах явдал билээ. Иймээс Монголын 1911 оны vндэсний хувьсгалын оргил цаг Монгол тулгур тєрєє сэргээн байгуулж, тунхагласан тєрийн их ёслол болов. Энэ vйл явдлын талаар гадаад орнуудын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслvvд єєр єєрийн євєрмєц байдлаар дvгнэлт єгч мэдээлсэн буй. <br /> Хаант Орос улсын Засгийн газар Монголын 1911 оны Монгол улсаа тунхаглан зарласан тэр єдєр Оросын эзэн хааны Засгийн газар мэдэгдэл гаргасан байна. Энэхvv баримт бичиг нь Монголын тусгаар тогтнолыг шууд дэмжээгvй мэт боловч Монголд болж байсан vйл явдлыг олон улсад бодитойгоор харуулж, тvvнийг Орос улс хэрхэн vзэж байгааг тодорхойлж, Орос, Хятад хоёр улс vvсэн гарсан Монголын асуудалд яаж хандвал зохилтой талаар єєрийн саналыг хэлсэн, нєгєє талаас Монголын vнэн дvр тєрхийг дэлхийд харуулсан дипломат акт байлаа. <br /> <br /> Нєгєє талаар Хаант Орос энэхvv мэдэгдлийг гаргахдаа Хятадтай аль болох харилцаагаа муутгахгvй байхыг эрхэм болгосон алхам хийсэн гэвэл vнэнд ойртох билээ. Хаант Орос энэ мэдэгдэлдээ Монголын тусгаар тогтнолын хvлээн зєвшєєрєв хэмээн хэлэхээс зайлсхийж, бvрхэгдvvлэхийн зэрэгцээ Монголын асуудлыг Монгол Хятадын хэлэлцээгээр тодорхойлох энэхvv хэлэлцээг явуулахад Орос улс зуучлах vvрэг гvйцэтгэх санааг дэвшvvлэн тавьсан юм. Оросын Засгийн газраас гаргасан энэ бvх саналыг Хятад, Монгол хоёр улс хэрхэн vзэж, хvлээн авах эсэхээс, бас эсрэг тэсрэг байр суурь бvхий Хятад Монголын хооронд Орос улс хэрхэн сайн зуучлахаас тулгур байгуулагдсан Монгол улсын тусгаар тогтнолын асуудал, бие даасан Монголын олон улсын статусын асуудал хамаарах болсон юм.<br /> <strong><br /> Харин урд хєрш Монголын талаар ямаршуухан бодолтой байв аа ?</strong> <br /> <br /> Монголын Засгийн газраас тусгаар тогтнолоо зарлан тунхагласнаа албан ёсоор Бээжингийн засгийн газар мэдэгдсэн бєгєєд тvvнийг авсан Юань Ши Кай «монголчууд тусгаар тогтнолоо хадгалан барих хvч чадавхи дутмаг учраас Хятадаас тасран салах нь ухаангvй хэрэг» хэмээн айлгах, ятгах хэлбэрээр сэнхрvvлэхийг оролдож эхлэв. Юань Ши Кайгаас Богд хааны нэр дээр ирvvлсэн цахилгаандаа: «Монголын газар хэдий уудам боловч хvний тоо даанч цєєн, олон монголыг нийлvvлэн бодвоос дотоод газрын нэгэн мужийн дайнд хараахан vл хvрэхийн дээр», «монголчуудын амьдрал ядуу зvдvv, «харвал намналыг мэдэхийн тєдий буу, vхэр бууг юун єгvvлэх аж» хэмээн илэрхий басамжлан доромжилсон юм. <br /> <br /> Богд хаанаас Юань Ши Кайд єчvvхэн ч бууж єгєєгvй бєгєєд хариу илгээсэн 1912 оны 2 дугаар сарын арван ёсны цахилгаандаа: «нэгэнт тусгаар тогтносон улс тєрийг танай ятгалгаар устгаж чадахгvй», «Гадаад Монгол энэ удаа журамыг vvсгэсэн нь язгуураас «vндэсээ батлан» «шашинаа баталж» харьяат газраа бvрэн бvтэн болгон батлахын санаа болой» хэмээн маш тодоор єєрсдийн зорилгоо илэрхийлсэн байна. Богд хааны илгээсэн цахилгаанд гарч буй «Язгуураас vндэсээ батлан» хэмээх санаа бол хэзээнээс монгол танайхаас тусдаа єєрийн vндэс суурьтай, тєр байсан тvvнийг батлаж буй хэмээн илэрхийлсэн хэрэг юм. <br /> Бас уг цахилгаанд бидэнд «Ер єєр горилох зvйл бvхий нь бус» «Мєн ч гажуу vгст баширлагдсан явдал бус» хэмээн илэрхийлсэн нь vндэсний тусгаар тогтнолоо олох хэмээж буйгаас єєр зорилго vгvй. Бас Орос зэрэг улсуудын ятгалгаар ч яваад байгаа юм байхгvй, энэ бvхэн монгол vндэстний дотроо залбирч, сvслэн биширч ирсэн тэрхvv vндэсний эрх чєлєє юм шvv хэмээхийн тодорхой дурьдсан хэрэг юм. <br /> Богд хаан тухайн vеийн Монголын нєхцєл байдлыг бодитойгоор дvрслэн бичихдээ «Монгол булан тохой тасархай хязгаарт ташаалдан хvчирхэг улсад айл ойр байдал нь овоолсон єндєг мэт дєрвєн зvг туслах хvн vгvй» хэмээн бичсэн нь монголчуудын гадаад орчинг нvдэнд харагдаж, сэтгэлд мэдрэгтэл илэрхийлсэн хэрэг юм. Энэ байдал єнєє ч хэвээр болохыг энд бас товч дурьдая. <br /> <br /> «Думдад улс говьд хол алслагдсаны тул ташуур урт боловч хvрэлцэх vгvй цэрэг иргэн хэдий олон боловч хэрэглэх газар vгvй болуужин хэмээмvй. Энэ нь бидний Гадаад Монгол хvчирхэг улсын завсар дор хавчигдаж орох эсэх хоёрт бэрх. Хэрэв єєртєє эс тогтновоос гєрєєчин дор олзлогдохоос хэлтрvvлэхvй бэрх» хэмээн дурьдсан байна. Богд хааны цахилгаан, зарлигт гарч буй эдгээр vгс нь Магсар хурцын бичсэн Монгол улсын шинэ тvvх номонд мєн тааралддаг юм. Тэгэхээр монголчууд ХХ зууны эхэн vеэр єнєє бараг зуу шахам жилийн дараа ч мєн адил vндэстнээрээ тусгаар тогтнох vгvй аваас «гєрєєчин дор олзлогдоно» хэмээн хэлснийг эдvгээ ч бас санаж явахад илvvдэх юун. Геополитикийн хувьд энэ бvс нутаг дахь их гvрнvvдийн бодлого 1911 оны дараах vеийхээс ихээхэн єєрчлєгдсєн хэмээн би vзэхгvй байна. <br /> <br /> 1911 оны Монголын vндэсний хувьсгалын талаар Оросын эдэмтэн А.Попов бичихдээ: «1911 оны сvvлээр Гадаад Монгол тусгаар тогтнолоо тунхаглан зарласан явдал нь Оросын агентын хийсэн ажил хэмээн тодорхойлогдох учиртай» гэжээ. Мєн 1911 онд болсон Оросын Алс дорно дахины асуудлаар болсон сайд нарын тусгай зєвлєгєєн дээр «Хятадаас салахад нь Монголд Орос улс дэмжиж туслах болно хэмээн Оросын Монгол дахь тєлєєлєгчид мэдэгдсэн байсан» тухай тус зєвлєгєєний тайланд тусгагджээ.<br /> Мєн энэ vеийн монголын талааpх Оpосын байp сууpийн талааp “1912 оны Оpос Монголын найpамдлын гэpээгээp Оpосын тал эдийн засгийн асаp их давуу эpх олж авсан” хэмээн Оpосын судлаачдын хамтаpсан бvтээлд тэмдэглэжээ.<br /> 1911 оны тэp vед Монгол нь vнэн хэpэг дээpээ тусгааp тогтнож чадаагvй гэсэн санааг нилээд олон судлаачид тэмдэглэсэн байдаг бєгєєд тэдний заpимаас дуpьдвал, Пpоф.Ц. Пунцагноpов “1911 оны Монголын тусгааp тогтнолыг тунхагласан явдал нь дан ганц чимэг сvpийн тєдий хэpэг байв. Vнэн хэpэг дээpээ Монгол нь Хаант Оpосын колони , тvvхий эдийг бэлтгэгч газаp байсан юм” гэж бичсэн байна. Энэ санааг Ш.Сандаг 1971 онд тууpвисан номондоо мєн зєвшєєpч дэмжсэн байна. <br /> Харин 1911 оны Монголын vндэсний хувьсгалын vйл явдлыг єєрийн нvдээр ажигласан Хятад дахь Англи, Америкийн тамхины пvvсийн тєлєєлєгч Т.А.Рустад энэ vеэр Хvрээнд ирээд Английн таймс сонины Бээжин дэхь сурвалжлагч Моррисонд 1912 оны 11 дvгээр сарын 5 нд бичсэн захидалдаа: «Энэ нь манжийн засгийн газрын эсрэг боссон хятадын хувьсгалын vргэлжлэл биш бєгєєд Монголд болсон биеэ даасан єєр нэг хувьсгал юм» хэмээн дvгнэсэн нь Монголчуудын vндэсний хувьсгал хэр зэрэг их нєлєє бvхий байсаныг илтгэн харуулсан хэрэг бєгєєд эл санааг судлаач би бээр дэмжиж буй билээ. <br /> 1911 онд Монгол тусгааp тогтноогvй, тvvнийг гадаадын гvpнvvд хvлээн зєвшєєpєєгvй гэсэн vзэл бодлыг Английн А.Сандерс, АНУ-ын Р.Рупен, Фритерс зэрэг эpдэмтэд єєpсдийн бvтээлдээ тусгасан байна. <br /> Тэpчлэн Монгол манжаас салсанаас бус хятадаас салж чадаагvй юм гэсэн санааг японы эpдэмтэн Hidehero Okada дэлхийн монголч эpдэмтийн их хуpалд тавьсан илтгэлдээ дэвшvvлсэн байна. <br /> <br /> Мєн эpдэмтэн Ц.Батбаяp “Монгол ба Япон ХХ зууны эхэн хагаст” хэмээх бvтээлдээ Японтой 1907 онд байгуулсан гэpээгээp Гадаад Монголд “тусгай эpх ашгаа” зєвшєєpvvлсэн хаант Оpос Нийслэл Хvpээний засгийн газаpтай 1912 онд шууд хэлэлцээ хийж Оpос-Монголын хэлэлцээpийг, Хятадын Юань Шикайн засгийн газаpтай 1913 онд шууд хэлэлцээ хийж Оpос-хятадын гэpээг тус тус байгуулснааp Гадаад Монгол дахь манж Чин улсын эpх даpхыг шууд євлєн авах гэсэн Хятадын ДИУ-ын бодлогыг хvчтэй хязгааpлав.” хэмээн бичсэн бий. <br /> <br /> Харин Японы єєр нэгэн монголч эрдэмтэн Наками Тацуо «Монголчууд тусгаар тогтнолоо тунхаглан зарласан явдал Манжийн засгийн эсрэг 1911 оны Хятадын хувьсгалын vр дvн гэж хэлбэл эндvvрэл болно. Хятадын хувьсгал гарсантай бараг зэрэг шахам монголчууд тусгаар тогтнолоо тунхагласан нь vнэнтэй» гэж тэмдэглэсэн байна. <br /> <br /> Дээр єгvvлсэн зvйлээс дvгнэн vзэх аваас, 1911 онд Монголд Оросын ятгалга явуулгаар, бvр зарим тохиолдолд тэдний хvчээр vндэсний эрх чєлєєний хєдєлгєєн болж, vр дvнд нь хоё р их гvрнvvдийн хоорондоо тохиролцсноор «автономит Монгол» тогтсон хэмээх тvvхийг бид саяхан болтол нотолж, албан ёсны тvvхэндээ чухам автономит Монгол хэмээн бичиж, ХХ зууны Монголын тvvхийг 1921 оны ардын хувьсгалаас эхтэй хэмээн бичсээр номлосоор ардчилалын жилvvдтэй учрав. Эл тvvхийг сайтар vзэх аваас бид монголчууд, єєрийн тvvхээ Гадаадынханы бичсэн vзэл санаа, нєлєєлєлд автан, тэднийг нэг ёсондоо дагалдсаар ирсэн байна. Бидэнд ХХ зуунд єєрийн vндэсний гэх зvйлс маань хаачсэн байна вэ ? <br /> <br /> 1911 онд ч тэр 1921 онд ч Монголчууд єєрсдєє єєрийнхєє vндэсний эрх чєлєє, тусгаар тогтнолын тєлєє хамгийн тvрvvнд санаачлагч, хэрэгжvvлэгч нь байсан шvv дээ. Vндэсний эх орончид маань хvний амаар яваагvй, єєрийн бодол санаа, зорилготой байсан юм. Монголын vндэсний эх орончдын тэмцлийн эдгээр ололтууд нь монголчуудын ємнєх vеийн баатарлаг тэмцлийн тvvхээр бэлтгэгдэж, тєрийн тусгаар тогтнол уламжлалаа сэргээхэд хvргэсэн хэрэг юм. <br /> <br /> Монголчуудын vндэсний тусгаар тогтнолынхоо тєлєє нэгэн vзvvр сэтгэлээр олон жилийн турш тэмцэж ирсэн тvvхэн байдал, угаас эрх чєлєєт амьдрал, бие даасан байдалдаа дэндvv дассан монголчууд олон улсын нєхцєл байдал, Орос, Хятад, Японоос явуулж байсан бодлогыг сайтар нягтлан тунгааж, чухам цагийн улирал, тэнгэрийн цаг болсоныг мэдэрч vндэсний хувьсгал хийсэн болохыг гадаадын эрдэмтэд хvлээн зєвшєєрч бичээд байхад бид сvvлийн vеийн эрдэмтдийнхээ судалгааны ололт, vр дvнд тулгуурлан энэхvv чухам vндэсний эрх чєлєєний єдрийг улс орон даяараа тэмдэглэж яагаад болдоггvй юм бэ. <br /> <strong><br /> Энэ талаар тvvх шашдир сєхєж vзье. </strong><br /> Монгол оpон манж, хятадаас салж, тусгааp тогтнолоо олж авах vйл хэpэгт биеэp оpолцсон Магсаpжав (Олноо Магсаp хуpц хэмээн алдаpшсан, Богд хааны номын багш) -ын 1927 онд бичсэн “Монгол улсын шинэ тvvх” ном vйл хэpгийг ямаp нэгэн хэтpvvлэггvй бодитой дvpслэн хаpуулсан томоохон бvтэээл болно. Тэpээp «гадаад Монгол тусгаар тогтнох журмыг vvсгэсэн нь бvх Монгол овогтон нийлэн хvчирхэг улс болохын зорилготой бєгєєд Богд Жавзандамба хутагтыг хаанд єргємжилсєн нь олон монголчуудын итгэж, бишрэх нийтийн санаанаас гарсны тулд улсын цолыг Монгол, оны нэрийг Олноо єргєгдсєн хэмээн нэрийдсэн» хэмээн бичжээ. Л.Дэндэвийн бичсэн «Монголын товч тvvх» номонд 1911 онд Монгол улс тусгаар тогтносон явдлыг «манжаас хагацаж єєрийн vндэс язгуурыг хамгаалан олон улсын дунд тусгаар чанартай улсын засгийг явуулсан гайхамшиг тvvхтэй их хэргийг бvтээсэн» хэмээн дvгнэж, энэ vеийн чухал чухал vйл явдлуудыг бvтээлдээ тод томруун тусгажээ.<br /> <br /> 1911 оны Монголын vндэсний хувьсгалын асуудлыг нилээд тодорхой баримттайгаар дvрсэлсэн «Монгол улсын автономи хэмээх єєртєє эзэрхэн засах эрхт засгийн vеийн vнэнхvv явдал чухам байдал, чухал учрыг тэмдэглэсэн товч єгvvлэл хэмээх тvvх бичигт» дурьдахдаа: «Монгол улсын vндсэн суурь батдаж, сvр хvчин хєгжсєн учир бvх олон монгол овогтон бvгдээр сонсч мэдээд сvслэлдэн баярласан» хэмээн бичжээ.<br /> <br /> Монгол улсын vндэсний аpдчилсан хувьсгалын тvvхийн чухал суpвалжуудын нэгэн болох Х.Чойбалсан, Д.Лосол, Г.Дэмид наpын 1934 онд тууpвисан Монгол аpдын vндсэний хувьсгалын анх vvсэж байгуулагдсан товч тvvх” номонд 1911 оны Монгол улсын тусгаар тогтнолын тухай єгvvлэхдээ: Оpос, Хятад уpьдах Чингисийн vеийн баатаp хvчтэй явсан монгол овогтон нэгдэж, улс тєpийг дахин босгох сэдвийг олохвий хэмээн болгоомжлон “Оpос , Хятад тvvгээp хэлэлцэн зєвхєн Халх дєpвєдєєp хязгааpлаж гуpван этгээдийн гэpээ байгуулан автономит эpхийг олгож“ vлдээсэн гэж бичжээ. Судалгаагааp нотлогдоогvй боловч хєpш хоёp их гvpний зvгээс Монголын талааp баpимталсан бодлогын нэгэн шижимийг энд тодорхойлсон хэмээн санана. <br /> Сvvлийн жилvvдэд Монгол улс 1911 оноос тусгааp тогтносон улс байсан хэмээсэн санааг эрдэмтэн Б.Санжмятав , Л.Жамсpан З.Лонжид гээд олон эрдэмтэд маань дэвшvvлэн тавьж, баримт сэлтээр нотлож буй бєгєєд молхи судлаач миний бие энэ vзэл бодлыг дэмжиж байгаа билээ. <br /> <br /> Харин Аркадий Столыпин энэ vеийн Монголыг Оросын ивээлд байсан хэмээн vзсэн байна. <br /> Бээжинд хэвлэгдсэн «Монгол vндэстний нэвтэрхий тvvх» номонд «Монгол vндэстний байр суурийн тухай асуудлыг хууль цаазын тогтоолд бичин оруулж Монгол орон бол Дундад улсын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсэг, монгол зэрэг цєєн тоот vндэстэн бол хятад vндэстэнтэй эрх тэгш гэж нотлов. Гэвч эдгээр бvхэн нь цєм єнгєн талын юм байж, жинхэнээр биелсэнгvй юм» гэжээ. Єєрєєр хэлбэл Монголын vндэсний хувьсгалын ололтыг хvлээн зєвшєєрєхєєс аргагvйд хvрснийг нэг талаас нєгєє талаас Монголд єрнєсєн vндэсний хувьсгал, vр дvнд тогтсон Монгол улс, тvvний тєрийн vйл ажиллагааны бодит байдлыг єєрийн эрхгvй дvрслэн харуулсан хэрэг юм.<br /> <br /> <br /> Тиймээ монголынхоо тусгаар тогтнол, vндэсний бие даасан байдлын тєлєє тэмцсэн vндэсний эх оронч, тєрийн зvтгэлтэн Богд Жавзандамба хутагт, Да Лам Цэрэнчимэд, чин ван Ханддорж, Сайн ноён хан Намнансvрэн, бэйс Гомбосvрэн, тvшээ гvн Чагдаржав, тайж Намсрай, тvшмэл Хайсан нарын тэргvvтэй монгол тєрийн тvшмэлvvдийнхээ vйл хэргийг сайтар судлан, vндэснйихээ баатруудын намтар тvvхийг тvvх шаширт мєнхлєн бичиж, одоо болон хойч vедээ уламжлуулан, vндэсний бахархал болгон vндэсний ухамсарт нь суулгах нь монголын тvvхийн сургамж, тєрийн уламжлал орших учиртай болов уу. 1911 оны Монголын vндэсний хувьсгалын vйл хэрэгт оройлон оролцсон тєрийн тvшээдийн талаар сvvлийн жилvvдэд профессор Л.Жамсран, Ж.Болдбаатар, З.Лонжид, Ц.Батбаяр, Т.Тємєрхvлэг гээд олон тvvхч эрдэмтэд маань ном товхимол, єгvvлэл бичиж нийтлvvлж байна. Гэвч энд нэг зvйлийг тэмдэглэхийг хvсэж байна. Энэ юу вэ хэмээвээс, тvvхэн зvтгэлтнvvд нэг хэсэг хvмvvсийн талаар ном, кино, єгvvлэл гээд олон зvйл нийтлэгдсэн байхад нєгєє хэсэг хvмvvсийн талаар энд тухайлбал Тvшээ гvн Чагдаржав, Да лам Дашжав зэрэг ) цєєн тооны єгvvллийг эс тооцвол бараг судалгаа хийгдэхгvй байна. Судалгааны энэ байдал нь санаатай хийгдээгvй гэдэг нь тодорхой боловч тvvхийн хvрээлэн, тvvх судалдаг байгууллага, тvvх судлаач, эрдэмтэд энэ асуудлыг анхааралдаа авч тєрийн зvтгэлтнvvдийн тvvхэнд гvйцэтгэсэн vvргийг нэгийг нєгєєгийнх нь дээр тавьж, сєргvvлэх замаар бус аль болох бодит байдалд нийцvvлэн оновчтой, vнэн зєвєєр тодорхойлон vлдээх нь тvvхч бидний vvрэг хэмээлтэй. Шилжилтийн энэхэн vед Тєрийн тvvхэн зvтгэлтнvvдийн намтар судлал сэргэж, тодорхой судалгаа хийгдэж байгаа боловч ихэвчлэн тэдгээр тvvхэн хvмvvсийн vр хvvхдийн хvсэлт уламжлалаар хийгдэж байгааг нуух юун. Харин vр удам нь vл мэдэгдэх боловч тvvхэнд єєрийн тодорхой ул мєрєє vлдээсэн зvтгэлтнvvдийн талаар судалгаа тэр бvр хийгдэхгvй буюу бага хийгдэж байх шиг санагдана. Vvнийг хойшид залруулаасай хэмээн бодно. <br /> <br /> Харин vндэснийхээ тусгаар тогтнолын тєлєє хэмээсэн чин зоригоор тэмцэж байсаны vндэсний эх орончдыг маань тухайн vед Хятад, Оросын тєрийн зvтгэлтнvvд муйхар «варвары», зэрлэг бvдvvлэг гэх зэргээр нэрлэн бичсэн нь бий. Энэ нь Да лам Цэрэнчимэд нь ч тэр, чин ван Ханддорж, Сайн ноён хан Намнансvрэн цєм vндэсний vзэл нэвт шингэсэн, тэр vзэлдээ эцсээ хvртэл vнэнч байж, Монгол хэмээх нэртэй бие даасан тусгаар улсыг бэхжvvлэх, хамгаалахын тєлєє хийгдэж байсан алхмууд байсан юм. Бидний євєг дээдсийн vндэсний тєлєєх тэрхvv бvдvvлэг, зэрлэг ааш нь єнєєгийн Монголыг бий болгоход, улмаар эн зэрэгтэй хєгжилтэй, олон улсын нэр хvнд бvхий болоход тvлхэц болсон гэвэл буруудахгvй хэмээн бодно. Энд би Ханд ван, Сайн ноён Намнансvрэн нарын Оросын тєр засгийн тэргvvн Коковцев, Сазонов нар лугаа хийсэн уулзалт яриа, мэтгэлцээн, Богд хаанаас Хятадын тэргvvнд бичсэн захидал сэлт, сайд Амар, Гэндэн нарын Сталинтай харьцаж байсан байдал зэргийг хэлж байна. <br /> <strong><br /> Vндэснийхээ бие даасан байдлын тєлєє тууштай зогсох нь зэрлэг балмад хэрэг юм уу, </strong><br /> <br /> Танака Кацухико єєpийн “Тусгааp тогтнол уу, автономи уу” хэмээсэн бvтээлдээ: “Монголын талын ойлгож байсан “автономи” хамpах нутаг 1913 оны Хятад Оpосын гэpээгээp “Монгол ” биш, хаpин “Аp Монгол” болж солигдсон байна. <br /> <strong><br /> Харин 1911 оны vндэсний хувьсгалын vр дvнд монголчуудад хамгийн тvрvvнд юу єгєв хэмээн vзвээс </strong><br /> - монголчууд одоо л нэг хоёр зуу гаруй жил сунжирсан харь vндэстний дарлалаас ангижирч, тасчигдан хуваагдсан элэг нэгтнээ цуглуулж, нэгдмэл нэгдсэн хvчээр vндэсний тусгаар тогтнол, бие даасан байдлынхаа тєлєє тэмцэх боломж хэмээн vзсэн юм. Єєрєєр хэлбэл монгол vндэстний ханцуйндаа залбирч ирсэн хvсэл мєрєєдєл биелэх vvрийн гэгээ гийсэн хэрэг байлаа. <br /> - Монголчууд Тєр улсаа тэргvvлэх Хаан эзэнтэй болов<br /> - Vндэсний дотоодын болон гадаадын аливаа хэргийг эрхлэн явуулах Засгийн газартай болов<br /> - Алив vндэсний бие даасан улсад vндэсний тєрийн бэлэгдэл болсон Тєрийн тамга, далбаатай болов. Энд єнє удаан жил vндэсний тусгаар тогтнолын бэлэгдэл болж, цаашид ч тийм байг хэмээн соёмбо тэмдгийг залсан нь эдvгээ ч бид сvлдэндээ залсаар буй билээ. <br /> - Бие даасан улсын бас нэгэн шинжийг илэрхийлсэн нийслэлтэйгээ зарлав.<br /> - Єєрийн улсын дотоод, гадаад бодлогоо боловсруулан даяар олноо тунхаглан зарлав. Энэ нь ч талаар болоогvй. <br /> - Єєрийн нутаг дэвсгэр, хил хязгаартай болов.<br /> <br /> 1911 оны Монголын vндэсний хувьсгалын vр дvнд тєр улсаа сэргээн тунхаглан сэргээхдээ єєрийн язгуурын газар нутаг дэвсгэр, гал голомтоо тvшиглэсэн билээ. Энэ талаар японы эрдэмтэн Танака бичихдээ: «БНМАУ бол тэдгээр монголчуудын хувьд уг нь байх ёсгvй хилийн шугамыг давж, vндэстэн ястан нэгдсэн хvчээр байлдан олсон нутаг дэвсгэр болно» гэсэн буй.<br /> <br /> Ийнхvv тусгаар тогтносон Монголын цаашид оршин тогтнох явдал нь зєвхєн тулгур байгуулагдсан улсын дотоод хvчин зvйлээс хамаарахгvй байв. Монгол улс нэгэнт тунхаглан зарласан тусгаар тогтнолоо бататгаж, олон улсын харилцааны талбар дээр хvлээн зєвшєєрєгдєх явдал нь олон хvчин зvйлээс vндсэндээ хамаарахаар байлаа. <br /> <br /> 1911 оны Монголын vндэсний хувьсгалын дараах vе бол дэлхийн хvчирхэг орнууд дэлхий дахиныг єєрсдийн хvчин чадлын хэрээр дахин хувааж нєлєєний газруудыг нэмэн олж авах vйл ажиллагаа ид єрнєж байсан vе билээ. Монголын хойд хєрш Хаант Орос улс олон улсын энэ бодлогыг бvрэлдvvлэхэд идэвхтэй оролцож, урьд олсон нєлєєний газраа хадгалж, шинээр олж авахыг зорьж байжээ. Ємнєд хєрш оронд Манжийн ноёрхол тєгсгєл болж, дєнгєж байгуулагдсан Дундад Иргэн улс Манжийн тєрийг євлєн авагч болохыг санаархаж байсан ийм бодит нєхцєлд монголчууд vндэстэн даяар єрнvvлсэн тэмцлийнхээ дvнд олж авсан тусгаар тогтнолоо хадгалан хамгаалах, юуны ємнє хоёр хєрш улсаар хvлээн зєвшєєрvvлэх зорилттой тулгарч байсаныг тэмдэглэх хэрэгтэй юм. <br /> <br /> Vvний зэрэгцээ Монголын Засгийн газар байгуулагдсан цагаасаа эхлэн єєрийн тусгаар тогтнолоо дэмжvvлэх гадаад нєхцєл байдлыг єєртєє татах vvднээс багагvй алхам хийж байсаны нэг нь Дэлхийн томоохон гvрнvvдэд хандан мэдэгдэл гаргасан явдал юм. Монголын Засгийн газраас 1912 онд Монгол улсыг байгуулсан учирыг мэдэгдэн Франц, Бельги, Англи, Япон, Их Герман, Америк, Дани, Голланд, Орос улсын Гадаадын хэргийн явдлын яамнаа бичиг илгээв. <br /> Энэ vеэр Євєр Монголд vндэснийхээ тусгаар тогтнол эрх чєлєєний тєлєє, монгол овогтон эвлэлдэн нэгдэхийн тєлєє хятадуудын дарлалыг эсэргvvцсэн тэмцэл газар сайгvй vргэлжлэн єрнєж, 1911 онд тунхаглан зарласан Богд хаантай Монгол улсын тєрд дагаар орох саналаа Євєр Монголын 49 хошуунаас 35 нь илэрхийлээд байсан vе байлаа. <br /> <br /> Монголын Засгийн газар Ханддорж тэргvvтэй тєлєєлєгчдєє Петербургт илгээсний дараа гадаадын зарим оронтой хэлхээ холбоо тогтоохыг чадлын хэрээр оролдож байв. Энэ vеэр Монгол улсын Дотоод яамны сайд Да лам Цэрэнчимэд Япон улсаар Монголын тусгаар тогтнолыг зєвшєєрvvлж, найрамдал ба худалдааны гэрээ тогтоох зорилгоор Токио орохоор морджээ. Манжаас дєнгєж сая салан тусгаарлаж єєрийн улсын тусгаар тогтнолоо тунхаглан зарлаад байсан энэ цаг мєчид Монголыг дэмжих хvч, улс гvрэн хаана байна тэр бvхэн рvv гар сарвайн дэмжлэг туслалцаа эрж хайж байсан юм. Иймээс Алсын Америк, Арлын Японд хvртэл хандаж байсан билээ. Дєнгєж тусгаар тогтносон Монгол улсын гадаад бодлогын талаар явуулсан арга хэмжээнvvд нь чухам vр дvнд хvрээгvй гэх юм уу энэ vед гадаад харилцаанд єєрчлєлт гарсангvй хэмээн дvгнэж болохгvй юм. Учир нь Монгол улсын Гадаад хэргийн сайд, Ерєнхий сайд нарын Хаант Орост хийсэн айлчлалууд тухай vеийн олон улсын хэмжээнд хvлээн зєвшєєрєгдсєн хэмжээнд болж єнгєрсєн тєрийн айлчлалууд байсаныг эдvгээ Оросын архивт буй баримтууд бэлээхэн нотолдог билээ. Оросын эзэн хаан єєрийн мутраар Монголын дээрх хоёр сайдын айлчлалыг бусад гадаад улсуудын тєрийн дээд хэмжээний айлчлалтай энэ тэнцvv хэмжээнд авахыг лvндэн буулгасан нь Монголын нэр хvнд єсєхєд тодорхой дэмжлэг болсон юм. Энэ айлчлалын талаар Оросын тухай vеийн хэвлэлvvд нилээд єргєн мэдээлсэнийг эдvгээ ч харж болно. <br /> <br /> Мєн тvvнчлэн 1912 онд гадаадын хэд хэдэн улсуудад нот илгээж тусгаар тогтнолоо тунхаглан зарласнаа мэдэгдэж, харилцаа тогтоохыг хvссэн боловч албан ёсоор нэгээхэн бээр хариу ирээгvй билээ. Харин Монголын эдгээр нот бичгvvдтэй тухайн засгийн газар сайтар нягтлан танилцаж, Монголын талаар анхаарал тавьж, мэдээ мэдээлэл цуглуулан сонирхож ббайсаныг эдvгээ архивын баримтууд илтгэн харуулж байна. Тухайлбал, Миний бие Японы Гадаад яаманд Сайн ноён хан Намнансvрэнгийн гарын vсэгтэй монгол бичгээр бичсэн тэрхvv нот бичгийн уг эх, франц, япон хэлний орчуулгын хамт, мєн албан хvмvvсийн дээр нь хийсэн цохолт тэмдэглэлийн хамтаар хадгалагдаж буйг нvдээрээ vзсэн билээ. Мєн тvvнчлэн Да лам Японоос тусламж эрэхээр явааад замаас буцаж ирснийг бид мэднэ. Гэвч тэрбээр єєрийн vvргийг тодорхой хэмжээнд гvйцэтгэсэн юм шvv дээ. Тvvнийг хvлээн авсан Хайлаар дахь Японы тєлєєлєгч Монголын талаас ямар хvсэлт тавьсаныг тєвдєє уламжлилсан байдаг шvv дээ. Энэ бол тодорхой vр дvн биш гэж vv. Магадгvй монголын талаарх эдгээр мэдээлэлvvд нь Японы зvгээс Монголын талаар илvv анхаарал тавих бодлого явуулахад хvргэсэн ч байж болох юм. Энэ мэтчилэн Франц, Герман гээд бусад орнуудын архивт буй мэдээ мэдээллийг vзэж, дvгнэн цэгнэх аваас Монголын тєрийн дотоод, гадаад vйл ажиллагааны талаар илvv их зvйл мэдэж болохоор байна. <br /> <br /> - Олноо Єргєгдсєн Монгол улсын тухайд нэгэн баримтыг энд сонсгохыг хvсэж байна. “Олноо єргєгдсєний тэргvvн он. Євлийн сvvл сарын шинийн 3. Шашныг мандуулах, амьтныг жаргуулагч Олноо Єргєгдсєн Монгол Улсын эзэн, шашин тєрийг хослон баригч наран гэрэлт Богд хааны зарлиг ” хэмээсэн vгтэй хэд хэдэн Богдын зарлиг байгааг анхаарч vзнэ vv.<br /> Энэхvv хишиг тараасан зарлигт: “тулгур тєр байгуулах тухайн хэрэгт онц хvчин зvтгэж явсан ” хэмээн дурьдаад хамгийн эхэнд Чинван Ханддорж, дараа нь Да лам Цэрэнчимэд, Хайсан гvн нарт дараалан цол хэргэм шагнасан нь уг хэрэгт хэн нь илvv vvрэгтэй явсаныг тухайн vед дvгнэсэн хэрэг хэмээн vзэж болох мэт.<br /> Аргачлалын хувьд Богд хааныг бусдаас нь салган авч хэт магтах юм уу, хэт муулах нь марксист арга бєгєєд эдгээр хvмvvсийг салган авч дvгнэж болохгvй мэт санагдана. Оройлох, анхны санаачлагч хэмээн байлгаж болох авч тэд цєм бие биенээ нєхєж байсаан гэдгийг тэмдэглэх нь зєв буй за.<br /> - Хувьсгалыг зєвхєн нэг оноор салган авч нэрлэх нь бас л аргын хувьд тийм зєв бус байх. Иймээс хувьсгал гэдэг маань vйл явц гэж ойлгож уг асуудалд хандах аваас 1911-1921 оны Монголын vндэсний ардчилсан хувьсгал хэмээн нэрлэвэл илvv vнэнд ойртох болов уу хэмээн санана. <br /> - 1911 оны Монголын vндэсний хувьсгалын тvvхийг vнэлэх асуудлаар сvvлийн жилvvдэд ихээхэн єєрчлєлт гарч, vндэсний тусгаар тогтнол, эрх чєлєє, бие даасан байдлын эхлэл хэмээн vзэж байгаа билээ. Гэтэл эдvгээ Монгол улсын тєрийн vндэсний их баяр ёслол тэмдэглэлт єдрийг УИХ-аас тогтоосон байдлыг vзэх аваас энэ єдрийн талаар нэгээхэн бээрх vг алга байна. Магадгvй энэ єдрийг євлийн хvйтэн улирал болохоор тохиромжгvй гэж vзээгvй байлгvй дээ. Идэр есийн хvйтэн тачигнасан єдрvvдэд монголчууд бид Христийн тєрсєн єдрийг тун нижгэр, гар татахгvй тэмдэглэдэг болоод бас нилээд удаж байгаа билээ. Иймээс ХХ зууны Монголчуудын vндэсний тусгаар эрх чєлєєнйи эхийг тавьсан 1911 оны 12 дугаар сарын 29 ний єдрийг vндэсний их баярын хэмжээнд тэмдэглэж, цаашид жил бvр vндэсний ухамсар, бахархалын тэмдэг болгож занших нь зvйтэй болов уу. <br /> - Монголын vндэстний тvvхийн агуу их хуудас болох 1911 оны vндэсний хувьсгал, тvvнээс тєрийн бодлогын нарийн ухааныг євлєн авч, vндэсний тvvхээрээ бахархах, vндэсний ухамсар тєлєвшvvлэх талаар Монголын тєрийн зvгээс дорвитой алхам хийгээсэй хэмээн хvсэж байна. <br /> <strong><br /> О.Батсайхан – Шинжлэх ухааны академийн Олон улс судлалын <br /> хvрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтан, <br /> тvvхийн шинжлэх ухааны доктор</strong></p> </td> </tr> </tbody> </table>http://duusee.blog.gogo.mnhttp://duusee.blog.gogo.mn/read/entry405958Sat, 2 Jun 2012 23:17:03 ULATБошигт хаан Галдан бээр зарлиг болруун:http://duusee.blog.gogo.mn/read/entry405815<span style="COLOR: #336666"> <br /></span> <p><span style="FONT-FAMILY: times new roman"><em><strong>"Агуу их сүр хүчний тухай дууль" романы өргөл шүлэг</strong></em> </span> </p> <p><span style="FONT-FAMILY: times new roman">-Үе дутуу үгс утгаа үл гүйцээх шиг <br />Үндэс дутуу мод ургаж эс цэцэглэх шиг <br />Хаан үгүй бол улсын төр самтарна <br />Халх үгүй бол Монгол минь хагасарна</span> </p><img style="TEXT-ALIGN: center; MARGIN: 0px auto 10px; WIDTH: 400px; DISPLAY: block; HEIGHT: 362px; CURSOR: hand" id="BLOGGER_PHOTO_ID_5328154413162984882" border="0" src="http://3.bp.blogspot.com/_NySeps3wAIk/SfFoNYECdbI/AAAAAAAAC9A/gadwPh70_Q4/s400/galdan.jpg" /> <br /> <p><span style="FONT-FAMILY: times new roman">Манант өглөөгүүр хөхөөн донгодохыг сонсов, би <br />Манжийг дагаж одсон Зана ах минь хөөрхий еэ <br />Марал бугын урамдаа хөвчийн тэнгэрт хөглөрнө зээ <br />Манийгаа зорьсон манж нар хөдөөгөө бүрхээд айсуй байна <br /><span class="fullpost">Хонхолзуур хар нь сойлготой усныхаа эхэнд очьюу даа <br />Хорьдол сарьдаг Алтайнхаа холын бараанд нь сүсэльюү, би <br />Холхийн цэнхэр хязгаар нь холбирч зэрэглэн бодогдоно л <br />Хосгүй үзэсгэлэнт эх нутгаа ховдолт зүрхэндээ хадгалнам, би <br />Дайтсугай гэсэндээ дайтсангүй <br />Тарамдаж гүйцсэн Монголыгоо хураан хумья гэлээ, би <br />Дайлсугай гэсэндээ дайлсангүй <br />Талхигдаж зовсон Монголыгоо халхлан хаая гэлээ, би <br />Хатан Ануг халгаасан харгис цэвдэг жилүүд <br />Хамаг Монголын түүхэнд хамгийн сүүлчийнх байтугай <br />Халх, Ойрадыг хагацаасан харь Манжийн санаархалд <br />Хааны үхэл хэрэгтэй бол хар толгойгоо тавьсугай <br />Эвлэж найрамдъя гэвээс <br />Эрлэг ч ирсэн эвлэ <br />Эвдэж тараая гэвээс <br />эзний зарлигийг ч бүү дага <br />Мэндлэн хүндлэх аваас чөтгөр ч ирсэн мэхий <br />Миний нутгийн газраас бурхан ч гуйсан бүү өг</span></span> </p>http://duusee.blog.gogo.mnhttp://duusee.blog.gogo.mn/read/entry405815Sat, 2 Jun 2012 14:37:42 ULATОддын жагсаал дунд Сүбээдэй баатар төрсөн нь....http://duusee.blog.gogo.mn/read/entry405771<h3 itemprop="name" class="post-title entry-title"> Оддын жагсаал дунд Сүбээдэй баатар төрсөн нь.... </h3> <div class="post-header"> </div> <div itemprop="articleBody" id="post-body-6484568180489082753" class="post-body entry-content"> <a href="http://1.bp.blogspot.com/_5d-X9IyPnzY/R9l1qs-L-FI/AAAAAAAAACM/Zm1yLndnXzw/s1600-h/111.jpg"><img border="0" id="BLOGGER_PHOTO_ID_5177298623126042706" src="http://1.bp.blogspot.com/_5d-X9IyPnzY/R9l1qs-L-FI/AAAAAAAAACM/Zm1yLndnXzw/s320/111.jpg" style="margin: 0pt 10px 10px 0pt; float: left; cursor: pointer;" /></a><br />Сарьдаг уулсын үзүүр шувтрах ой хөвчийн хязгаарт 1175 оны хөх морин жилийн өвөл цас багатай ч, чөтгөр ч тогтомгүй ер бусын их хүйтэн болов. Ан араатан, жигүүртэн бүгдээр их хүйтнээс дайжин хаашаа ч юм хулжин одоцгоож, өнчин сондгой ургасан ганц нэгэн модод салхи өчүүхэн төдий хөдлөхөд тас нясхийн хугарч байхад харин энэ хохь хүйтэнд хөвчийн аглаг гүнд, тэр их ой хөвчийн амь халууныг нь хадгалах мэт тэсч хоцорсон ганц өтөг гэр байх нь Урианханы харлаг дархан Жарчуйдайнх юм. Жарчуйдай дархан энэ жил 13 нас хүрч, эцгийн хөөрөг тулмыг хөдөлгөхтэйгээ болж буй Зэлмэ хүү, өнөө маргаашгүй болсон тулгар биетэй эхнэр Омол хийгээд өрх гэрийнх нь хүнс хоолыг залгуулдаг хайнагийн гурван үнээ, хоёр эр бяруутайгаа энэ хүйтэнд үлдсэн нь санамсаргүй хэрэг биш ажээ.<br /><br />Үүний учрыг өгүүлэхэд, Жарчуйдай дархан түрүү жилийн зул сар адгаар Тайгын өвөр лүү давж, хужир шүүний наймаахан хийгээд буцахдаа оройтож, Соён Тагийн даваагаар үүр шөнөөр давж таарсан юм. Хормой бэлээрээ хөвчин их ойгоор хучигдаж, өвчүү цээжээсээ дээш нүцгэн нүцгэн ян сарьдаг болсон сүрлэг их уулсын тэхий дундуур давах энэхүү даваа бол умард, өмнөдийн тунгалаг их далайг алган дээрээ тавьсан мэт тольдон харж болдог, хэрвээ наран илчсээрээ тэнгэрийн мандалыг хичээн арчсан мэт тийм тунгалаг гэгээн өдрөөр бол өмнөд их далайн чинадах уулсынх нь хөх сүүдрийг ч харж болдог өндөрөөс өндөрт орших билээ. Умард их далай нь харин өмнөхөөсөө агуу уудам бөгөөд зах хязгаар нь хаа хүрч дуусдагыг тайгын тэнэмэл салхи ч үл мэднэм. Энэ далайн өмнөд хөвөөгөөр, энэ далайд түрхэрэн цутгах Их мөрний адгаар Гурван Мэргид хэмээх цөс, омог ихт, явдал холтой сүрлэг хөх эрс бүхий дайчин аймаг нутагласаар он оныг элээсэн ч тэд тэрх далайн чинадад зүрхлэн хүрсэн нь үгүй, тэр аглагт гагцхүү үргэлжилсэн их царс модон ойд үлгэр домгийн улаан аваргас амьдардаг гэхээс илүүг хэлж үл мэдэх билээ. Өмнөд их далайгаас эх авсан Эгүүнэ гол мянга мянган уулсын үзүүрээр алсын алсуур мяндсан утас аятай тойрон даяалсаар, мурилзах газраа мурилзан аргадаж, сүр хүчийг үзүүлэн түрхэрэх газраа түрхэрэн уурсаж урссаар умардын их далайдаа очиж нийлдэгийг харин энэ их даваагаар давсан бүхэн санаж, хүйн холбоотой энэ хоёр их далайг нэгэн агшинд толион харж буйдаа бахардан эрхгүй дуу алддаг ажээ.<br /><br />Жарчуйдай давааны онь хөтөл дээрх их овооноо гарч ирэхэд умаршаа өрнөшөөх их далайдын тунгалаг мөсөн толионд тэнгэрийн одод ойн гялбаад, зах хязгаартаа нийлсэн нь чухам аль нь тэнгэр, аль нь далайн мандал болох нь үл ялгарч, нэг бол тэнгэрийн одод тэр аяараа газарт хотлохоор бууж ирсэн мэт, эсвээс Жарчуйдай дарханы хохигор муу хөх үдээрэн бие тэнгэрийн суудалд заларсан мэт санагдаж, дархан эрхгүй бохирон унаад тэнгэрийн тэр олон одонд мөргөн залбирч билээ। Энэ нь үүр шөнийн торгон агшинд, үүрийн гэгээ тэнгэрийн хаяанаа мэлтэсхийхийн өмнөх агшинд байж таарчээ. Нулимс гээчийг аль хүүхэд насандаа л тас мартчихсан байсан энэ эрийн цээж нэг л хачин огшиж ирээд, мөсөн унжирга харшилдах аньсага сормуусан завсараар нь агь мэт гашуун нулимс их далай мөсөн баринтагаа шилгээхэд ариг хар усан мэлтэсхийн бургилдагийн адилаар мэлмэрээд иржээ. Хүнд лантуу, хүйтэн халуун төмөртэй цаг мөчид харшилдсаар төмөр шигээ хатуу хар савар шиг болсон арвагар арван хуруугаа тэнгэр өөд сарвайлгаад асгаран орж ирсэн үгсээ шившин шившин өгүүлж байхуйд чухам болор хонхноос л тийм аялгуу гарах болов уу гэмээр жингэнэсэн аялгуу бүүр түүрхэн сонсогджээ. Жарчуйдайд эхлээд сахал сармаанд нь бүү хэл хөмсөг, сормуусанд нь хүртэл харшилдан унжсан мөсөн унжуургасын дуу биз хэмээн санагдсан авч, тэр аялгуу нэг л ер бусын сонсогдох тул төдөлгүй дуугаа аядаад хичээн сонсов. Нэг тийм гэх тэмдэггүй жингэнэсэн аялгуу үе үехэн бүдэгхээн сонсогдох ажээ. Жарчуйдай шижир алтнаас эхлээд ган, хүрэл, мөнгө, шавар, мод гээд үй олон хонхнууд хийж явсан, бас тэдгээр хонхосоос тус бүртээ өөр өөр ялгуу гардагийг олон жилийн туршлагаараа сайтар ялгаж мэдэхтэйгээ ч харин энэ аялгуунд чухам тийм гэж нэрлэж хэлэхэд бэрхтэй нэгэн жингэнээ байгааг анзаарчээ. Тэр ч бүү хэл тэрхүү аялгуу нь тэр тэнгэр газрыг бүхэлд нь дүүргэн цацалсан очисын хэлтэрхий мэт оддын дундаас, гэхдээ бүүр Тэнгэрийн гох одны баавгайн соёо шиг тахиралдан унжсан үзүүр тушаа ойрмогхон шинээр үзэгдэх болсон цувраа хэдэн оддын зүгээс ирж буйг мэдэрчээ. Тэнгэрийн одод аялгуу гаргадгийг анх мэдэж, тэр оддын аялгууг анх удаа тийн сонсожээ. Анх арваад жилийн өмнө зургаан мичидийн зулай дээр нэгэн хурц тод од гялалзах болсоныг мичид тохиох үеэр анзаарч билээ. Тэгтэл ганц Жарчуйдай ч түүнийг анзаарсан биш байж, хожимхон Улаан тайгын Их зайран Дай-Үүр тэр оддыг Жарчуйдайд онцлон зааж өгөхөд өнөөх оддын дор хэдийнэ гурван ч од цувралдан гараад ирчихсэн байсансан. Тэр оддын цувраа жил улирах тусам нэмэгдсээр эдүгээ бараг 10 хүрчээ. Гэхдээ зөвхөн зул сарын битүүнээр л тийнхүү Зургаан Мичидийн зулай дээр, Тэнгэрийн Гохын үзүүр тушаанаа цувралдан тохиох бөлгөө. Одод ингэж олноороо цувралдан тохиох нь эгэл бус үйлийг зөгнөдөг болохыг Их зайран хэлж, энэ үйл хэрэгт их бага хэн боловч бэлтгэх учиртайг сануулж байсан ч энгүй тайгын эгэл дархан Жарчуйдайн хувьд эгэл бус их үйлд хэрхэн бэлтгэхээ харин даанчиг нэг төсөөлөхгүй явсан билээ.<br /><br />Энэ удаад, гал, ус хоёрыг цаг үргэлжид харшуулан, хилэнцийн эзний омгыг ямагт хурцалж суудаг дархан Жарчуйдай Соён Тагийн давааны орой дээр, зул сарын адгаар, үүр шөнийн заагаар тэнгэрийн тэр эрхэсийн дуу аялгууг эндүүрэлгүй сонсон бишрэв. Тэр цагаас хойш дархан Жарчуйдай ямархан нэгэн зүйл хийхсэн гэсэн нэгэн агдсан хүслэнд бүрнээ эзэмдэгдсэн ажээ. Ер хичнээн бодсон ч түүний хувьд хийж чадах зүйл нь ган төмөр давтах л байж, тэгээд ч их үйл хэргийг үеийн үед агуу баатар эрс л золбоо хиймор, зориг цөсөөрөө бүтээж, туурвиж ирсэн тул тэр баатар эрсийн гарт ирж буй цагийн салхийг сөрөн исгэрч чадах тийм илдийг давтан хийх нь л дархан болсоных нь хамгийн дээд хувь ерөөл болохыг тэр ойлгож байлаа. Ингээд тэр бүтэн жилийн турш нэгэн гянт илдийг хийхээр түмэндээ оролдсон ч чадсангүй. Тэр хичнээн сайн ган гүйлгэсэн ч илдний хат ямагт гологдож байв. Уг нь Жарчуйдай хөвч тайгад үеийн үед ган хатааж ирсэн халуун, хүйтэн, ил, битүү, нойтон, хуурай бүх 41 аргыг нэг нэгэнгүй сайн мэдэх ч, алийг нь ч гаргуун ашиглаж, хэрэглэж чадах ч эгэл амьдралын хэрэгцээний эд зүйлс хийхэд хэрэглэдэг эдгээр ган хатаах арга нь тэр эгэл бус үйлсэд зориулагдсан гянт илдний хатыг хэрхэвч гаргаж чадахгүй болохыг, эгэл бус үйлсийг эгэл бус хүн хийгээд юмс л бүтээнэ, түүн лүгээ адилаар эгэл бус юмсыг эгэл бусын аргаар л хийх учиртайг тэр нэгэн үдэш, галын дөл сөрвөлзөн гялалзахыг харан хөөргөнийхөө ёзоорт сууж байхдаа ойлгожээ. Тэгээд нэг хэсэгтээ зүгээр л аравт цэргийн илд жадхан, эсвэл эхнэр бүсгүйчүүдийн тогоо, жалавчханаа л цоолдож суух минь, энэ миний хувь ногдол, тэр Их зайрангийн хэлдэг, тэр тэнгэрийн оддын дохиолдог эгэл бус үйлсэд өчүүхэн дархан миний хувь нэмэр юусан билээ, хэрээс хэтэрсэн үйлд сарвалзах нь инээдтэй хийгээд магадгүй тэнгэрийн таалалд ч нийцэхгүй буй заа хэмээн бодогдож, аар саарханыг оролдсон ч, тэр оддын аялгуу зүүдэнд нь үе үехэн жингэнэн сонсогдоод, өглөө үдшээр тэнгэр хараачлахдаа нөгөөх агдсан хүслэнгээ мэдрэнэ. Тэгэж тэгэж, идэр гурван есийн хүйтнээр, үүр шөнийн жавар тоших цагаар тэр хөх оддын гялбаан дор, тэр аялгуун дор нь илдээ хатааж үзвэл ер яадаг юм бол гэсэн саваагүй ч гэмээр санаа орж иржээ.<br /><br />Тэр өвөл яг хүссэнээр нь хүйтрэв. Жарчуйдай дархан ийм хүйтэн болж байсныг ер 50 шүргэх насандаа огтоос үзээгүй санагдана. Сарьж зогсохдоо халуун шар шингэн нь газарт буумагцаа хөлдөж, гозойсон шаргал мөс нүдэн дээр нь босоод ирэхийг харж зогсохдоо цаг ирсэнийг ойлгов. Ингээд Зээгт хонхороос цэврээр нь ялгаж авсан төмрийг өдөр өдрөөр нэгэн хэмийн давталтаар уйгагүй нимгэлэн давтсаар, гурван ёсийн жавар чангарах үеэр илдний төрхтэй болгоод амжив. Харин тэр оддын аялгуу дуурсах шөнө эхлэхээс бүүр өмнө л галт хар чулууг ханхигар гэрийнхээ баруугаар дүүртэл хурааж, хөлдүүсэн хусны нүүрсийг арвитай базааж аваад хариу бүрийгээс эхлэн Зэлмэ хүүгээрээ хөөргөө даруулж, өөрөө 5 жингийн лантуугаараа илдийн хоёр ирээр судасныхаа лугшилтийн хэмээр жигдхэн буулгаж гарав. Дархан энэ өвлийн хүйтнийг хангалттай давахаар хар чулуун нүүрсийг аль намраас л хаяндаа татаж авсан билээ. Гунан шарын ширээр хийсэн хөөрөг жигдхэн хүүгэхэд хусны цог улалзан, мах мэт улаан болсон төмөр лантууны буулт бүрээр цав цагаан очис үсэргэн туяарч байлаа. Үе үе Зэлмэ хүү хөөрөгний даруулыг нэг гартаа аван, нөгөө гараа сунган, дэргэдээ тагштай тавьсан мараанаас атган төмөр, лантуу хоёрын дундуур цацахад шажигнах дуу гарч, шаргал очис бутран үсчих ажээ.<br /><br />Энэ хэмийг алдалгүй давтсаар үүрийн өмнөхөн дуусгаад, үүр шөнийн голгүй жаврыг сөргүүлэн, өнөөх цувраа оддын тохиол дор, түүнээс дуурсах жингэнээ аялгуунаа хатаахаар аав хүү хоёр улайран зүтгэж байх хооронд тулгар биетэй эхнэр Омол нүүрс, хусыг галд дөхүүлэн өгч тусалж байв. Омол уг нь хөнгөрөх цаг аль хэдийнэ болсон авч ер өвдөж дуншиж мэдэгдэхгүй, хөнгөн шингэн хэвээр, хумбан хар тогоо хөмөрчихсөн мэт гэдэс нь өдөр өдрөөр улам томорсоор байжээ. Зэлмэ хүүгээсээ хойш бараг тавантаа жирэмсэлсэн ч бүгдээрээ долоон сараа ч гүйцээлгүй зулбачихаад байсан хэр нь харин энэ удаад 10 сараа аль хэдийнэ өнгөрсөн авч томрохоос биш ер өвдөж, дуншиж мэдэгдэхгүй байсанд аль алиных нь сэтгэл далдуурхан түгшиж байсан билээ.<br /><br />Тэр шөнө, шөнө шөнөөс ч илүү хурдан өнгөрөх шиг болж, үүрийн харанхуй өтгөрөн одод тоших цаг дөхөх үеэр гэнэтхэн гадаах хөлдүүсэн хашаанд байсан хэдэн үхэр нь сүртэй шуугилдаад явчихав. Аав хүү хоёр хийж буй үйлдээ хамаг анхаарлаа шавхсан байсан тул тэр дуу чимээг ч сонссонгүй, харин Омол бүсгүй сэрдхийн чагнаархсанаа, анхандаа нэг ч их тоосонгүй, гэвч үхэрнүүд нь сүртэй чангаар орилолдон, бужигнаж, хөлдүүсэн хороогоор нэг бужигнаан болоод, тар няр, тас нясхийн пижигнээд эхэлсэнд тэсэлгүй алчуураа шүүрч аваад гарчээ. Гэрийн гадаа бүсгүйн мэгдэн чарлах дуун хоёронтоо гарсан авч аав, хүү хоёр анзаарсангүй, шөнөжингийн галд улайссан нүд нь бүргэдийнх шиг сүртэй эргэлдэн, халууцаж улайсан, хөлс нь бөнжигнөх нүүр царай нь Хөшөөтийн хөтөл дээр байдаг өвөг дээдсийн улаан чулуун хөшөө шиг хүрэнтэн бадайрсаар, хүнд лантууны жигдхэн хэмнэлээр илдээ давтаж гүйцээд, улайдсандаа цагаан очис гүйлдсэн илдийг хавчуурганд зуулган барьсаар Жарчуйдайг гэрээс үсрэн гарч ирэхэд гэрийнх нь бараг үүдэн дээр нэгэн ер бусын аварга том дэлт чоно эхнэрийг нь тас гэдрэг харуулан унагаад, үзүүрсгэн дээлийг нь тасар тасар тасчин хаялж, хар толгой суусан хоёр мөөмийг нь хуу татан авч зулмалаад зогссонгүй, тулгар гэдсийг нь яран, хэвлийд байсан нярайг нь ил гаргачихсан, сальс самсааг нь цус, ус, эхэстэй нь холин шалчиг балчиг хийн долоочихсон зогсож байв. Идэр залуудаа Хиргисүүдэд олзлогдон, Хашин, Хидааны хязгаарт болсон ихийн их тулалдаануудад цус урсахыг бишгүйдээ л харж, улаа элээнд дассан ч Жарчуйдай гэнэтийн ийм үзэгдэлд эрхгүй цочирдов. Уур савсах хагархай ургын дотор чонын шуналтай долоох шаламгай хэлэн дор бяцхан нярай арвалзана. Гал цахилсан харцаар чоно Жарчуйдайг хялалзан харав. Агшинд ямар ч амьтанд байдаг үр зулзагаа гэх тэр хүчит мэдрэмж дарханыг удирдан, чоно руу улангасан дайруулав. Чоно харин ялимгүй цахлаад хөдөлсөнгүйд Жарчуйдай эрчээрээ хавчуурганд зуулгасан улайдмал илдээ чонын хэнхдэгэнд шааж орхилоо. Хиншүү, түлэгдсэн махны үнэр цоргиж, чоно гайхсан мэт Жарчуйдай руу харсанаа огло харайн эргээд харайлгачихав. Арын онь дээр хөндөлсөн зогсоод, эргэж харахад нь цээжинд нь шаалттай өнөөх илд одод цацсан тэнгэрт ердойн харагдана. Чоно өнөөх оддын зүг өлийн нэгэнтээ уртаар татан ульсанаа цааш бөртөлзсөөр далд орчихов.<br /><br />Жарчуйдай чоно аль хэдийнэ хүйг нь тасалчихсан нярайг хормойлон гэрт оруулж, баруугаар байсан үзүүрсгэн нэхийд тунтайлж тавив. Айснаасаа болоод уйлж ч чадахгүй болчихсон Зэлмэ хүүгээрээ хамжуулан талийгаачийн нүд хальтирам цогцосыг галт хар чулууны бүтээлгэнд ороож урьд энгэрийн хөмөгцөгт тавьчихаад тэр үүрээр хоёр үхэр тэргэнд хамгаа ачаалаад тайгаас буухаар хөдөлжээ. Хөдлөхийн өмнө өнөөх нярайн боолтны захыг сөхөн харвал амьд эсэх нь үл мэдэгдэнэ. Хүн болохоосоо нэгэнт өнгөрсөн энэ амьтаныг одоо яалтай, Жарчуйдай эхийг нь тавьсан энгэрт байх бяцхан цохио хадны үе дээр боолттой чигт нь хөмөн гутлын түрүүнд шургуулаад тавьж орхижээ.<br /><br />Тайгаас бууж, айл амьтаны хаяа бараадсан Жарчуйдайд урьд өмнө үзэж хараагүй цоргисон харцтай аварга тэр чоно нэг л ер бусын санагдаад болж өгсөнгүйгээр барахгүй өнөөх бүтэн жилийн туршид хичээн оролдсон илднийхээ хойноос эхнэр, үрээсээ илүү харамсаж буйгаа анзаарч, дотроо баахан гайхжээ. Гурав хоногийн дараа Жарчуйдай тэссэнгүй, тэр чонын ул мөрийг үзэхээр хуучин нутаг өөдөө явлаа. Бууцныхаа доод хошуугаар гараад иртэл өтөг бууц нь уйтгар сэмрээн харлан угтав. Харин нярайг тавьсан цохио хадан дээр тайгад хэзээ ч үзэгдэж харагдадгүй Алтайн хөх толгойт өд сөд нь ихэд сэрвийсэн орог бүргэд ихэмсэглэн суугааг хараад гайхав. Бүргэд хэзээ ч сэг зэмээр хооллодоггүй билээ. Мөн их хүйтний эхээр үзэгдэхээ болчихсон байсан турлиах, хэрээнүүд хадан цохиог цагираглан тойроод, зарим нь дэгэнцэн гүйлдэж, зарим нь өнөөх бүргэд рүү арга барагдсан мэт бархиралдаж байх ажээ.<br /><br />Амлаагүй хүүхэд гурав хоногтоо харангалдаггүйг санасан Жарчуйдай яаран дэргүүлсээр цохио хадны оёор очиход хэрээ, турлайхнууд дуртай дургүй явгалан гүйлдэж холдоод, харин бүргэд ер хөдөлсөнгүй, хадны оёороор бутарсан хар өд ихэд хөглөрсөн байх нь энд ширүүнхэн тэмцэл өрнөснийг илтгэнэ. Жарчуйдай хадны үе дээр тавьсан нярайг шүүрэн авч салгалсан гараар задлав. Нярай харин амьд байлаа. Хүйтэн агаарт цохиулан цочирсондоо ялиг муригнан хөдлөв. Тэр хүү байв, бяцхан хар бөөжгийнөөс нь адис авсан Жарчуйдайн нулимс сад тавин асгарч, хүүгээ элгэндээ тэврээд саргиа саарал хоолойгоор бархиран уйллаа. Бархирсан хэвээр хүүгээ буцааж боогоод өвөртөө хийн гэрийн зүг харайлгав. Замын туршид тэр бархиран бархиран уйлсаар явжээ. Харин орог бүргэд аав хүү хоёрыг даган дагасаар, гэрт ирэхэд нь ч тэртээ дээр тэнгэрийн цээлд жижигхэн хар толбо болон эргэлдсээр байжээ.<br /><br />Жарчуйдай дархан хэд хоногийн дараа дахин хуучин өтөг бууцаа зорин очиж өнөөх чонын мөрийг шиншилсээр хөвчийн тана дээрээс өнөөх илдээ олж авчээ. Чонын амь халуун цусанд хатаагдсан илдийг бүрхсэн хар хүрэн өнгөрийг цэвэрлэхэд цаанаас нь гялалзсан хөх ган гарч иржээ. Хожим яагаад ч юм Сүбээдэй нэр өгсөн хүүгээ арван гурван нас хүрч, Зэлмэ ахынхаа нөмөр дор Эзэн Чингис хааны байлдааны Догшин Их хар сүлднээс адис авахад нь бариулыг нь алтадан, тойв дээр нь очир эрдэнэ суулгасан тэрхүү илдээ хүүдээ адислан өргөн барьсан билээ. Тэр сарны гэрэлд хуйвнаас нь сугалахад ирээр нь хүйтэн хөх очис үсчин гүйлддэг, ерийн төмрийг мөөг зүсэх мэт хирчиж орхидог ер бусын гянт илд болжээ.<br /><br />Харин тэнгэрт гэнэтхэн үзэгдэх болсон тэр цувраа одод тэр нэгэн шөнөөс хойш нэгээр нэмэгдсэнийг харж, тэр цагаас Жарчуйдай дархан зул сарын шинэдийн үүрээр үргэлж өргөл өргөх болсон билээ. Хожмын өдөр, насан өндөр болсон хойноо Соён Тагийн даваан дээр үүр шөнөөр нэгэнтээ гарч, умардын зах хязгаар нь үл харагдах уудам их Байгал далайн чинадийн чинадад, мянга мянган уулс, гол мөрдийн цаана байх, Атриат хэмээх их атриат мандалтай бас нэгэн уудам их далайн зах хөвөөнд хүрч, зүс буруу шар эрсийн омгийг нугалж явсан хүүгийнхээ сургийг тэнгэрийн тэр цувраа оддын жингэнэсэн аялгуунаас сонсож байхад тэр оддын тоо хэдийнээ арван зургаа хүрчихсэн байж билээ.<br /><br />Ийнхүү Чингис хааны шадар өрлөгийн нэг, агуу их жанжин Сүбээдэй баатрын Хөх тэнгэрийн зарлигийг хөрстийн дайдад дуурсган, журмыг тогтоох их үйлсэд хүчин өргөхөөр цөвүүн цагийн жаврыг сөрөн хүмүүний орчлонд хүрэлцэн ирсэн нь энэ бүлгээ.<br /><br /><br />***<br />Сүбээдэй баатар 73 насыг насалтлаа Өмнөд Хятадын Шар тэнгисээс Өрнөд Европын Атриадын тэнгис хүртэл, Балар Шиврийн тайгаас Бангкокийн ширэнгэ хүртэл дэлхийн дайдыг хэдэндээ хөндлөн гулд хэмжиж, хэдэн бумаас, хэдэн арван саяар тоологдох их бага 40 үндэстнийг номхотгон журамд оруулж, их бага 60 тулаанд ямагт ялан гарсаныг нь дэлхий даянаа урьд хожид алдраа дуурсгасан ямар ч баатар эр давж гараагүй билээ। Өнөөх эх барьж авсан чоныг долоож байхад хараахан нээгдэж амжаагүй баруун нүд нь Дундад Азийн гүнд болсон нэгэн тулаанд тэнэмэл суманд оногдсоноос өөрөөр Сүбээдэй баатар шархдах нь бүү хэл шалбарсан ч үгүй, харин тэрхүү очис гүйсэн хөх илд нь түүний хүү Урианхайдай жанжин, түүний хүү Бор баатраар дамжин явсаар он оны хойно тэнгэрийн тэр оддын цаг дуусахад хувь заяаны эрхээр Английн эзэнт гүрний эриний өмнөхөн өрнөдөд шилжин одсон тухай дараа дараагийн өгүүлэх түүхэнд гарах болно оо.<br /><br /><span style="font-weight: bold;">“Хөх илдний очис” романы хэсгээс</span><span class="”fullpost”"> </span> </div> <span class="post-author vcard"> <span class="fn"></span></span><span class="post-timestamp"><a title="permanent link" rel="bookmark" itemprop="url" href="http://greathistory.blogspot.com/2008/03/blog-post_13.html" class="timestamp-link"><abbr title="2008-03-13T11:42:00-07:00" itemprop="datePublished" class="published"></abbr></a> </span> <span class="reaction-buttons"> </span> <span class="star-ratings"> </span> <span class="post-comment-link"> </span> <span class="post-backlinks post-comment-link"> </span> <span class="post-icons"> </span>http://duusee.blog.gogo.mnhttp://duusee.blog.gogo.mn/read/entry405771Sat, 2 Jun 2012 07:56:56 ULATХамаг Монголhttp://duusee.blog.gogo.mn/read/entry405770<div class="title3"><strong><u>Засаг захиргааны зохион байгуулалт</u></strong></div> <p><br />Чингис хаан Их Монгол улсыг байгуулаад юуны өмнө төр захиргааны болон цэргийн зохион байгуулалтын оновчтой тогтолцоог бүрдүүлжээ. Өмнөх үеийн төр ёсны уламжлалд тулгуурлан цэрэг, иргэний шинж бүхий олон шатны зэрэг дэвт, засаг захиргааны зохион байгуулалтай болов.&nbsp;Энэ нь аливаа асуудлыг чирэгдүүлэлгүй, шуурхай шийдвэрлэхэд чиглэгдэж байсан юм.<br /> <br /> Их Монгол улсын төрийн бүх дээд эрхийг баригч нь Чингис хаан байв. Монгол улсын газар нутаг, харъяат иргэд бүгд Их хааны өмч байсан. Монголчууд Их хаадыг тэнгэр язгуурт хэмээн өргөмжлөн хүндэлж, хууль зарлигийг нь ёсчлон гүйцэтгэж байлаа. Хаан төрийг үе залгамжлан захирах бөгөөд Их хааны нэр заан гэрээслэсэн хүнийг их хуралдайгаар баталгаажууж хаан өргөмжилдөг байв. <br /> <br /> Хаан өргөмжлөх, харь оронтой найрамдах, дайтах зэрэг төрийн онц чухал хэргийг Их хуралдайгаар шийдэж байжээ, Тиймээс хуралдай нь төрийн дээд шийдвэр гаргах байгууллага болж байв. Их хуралдайд алтан ургийнхан, төрийн түшээд, гавьяатан сайдууд, бичгийн мэргэд, өрлөг жанжид оролцоно. Асуудлыг олонхийг саналаар голчтой шийдэж байснаараа ардчилсан шинжтэй. Тиймээс Их хуралдайг өнөөгийн парлөментын анхны хэлбэр гэж судлаачид үздэг. <br /> <br /> Төрийн хэргийг хөтлөн явуулахад Сэцдийн зөвлөл чухал үүрэгтэй. Сэцдийн зөвлөл нь алсын хараатай, зөв мэргэн төрийн бодлого боловсруулахад нөлөөтэй байжээ. Чингис хааны байгуулсан Сэцдийн зөвлөлд олон орны бичгийн мэргэд багтаж байсан нь дэлхийн хэмжээний төрийн бодлого явуулахад ач тусаа үзүүлжээ.<br /> <br /> Их хааны томилсон төрийн шадар сайд гүйцэтгэх засаглалыг хэрэгжүүлнэ. Их Монголын улсын анхны шадар сайд Го ван Мухулай байлаа. Монгол улсын өдөр тутмын хэргийг шадар сайд удирдан явуулж өөрийн эрх хэмжээнээс хэтэрсэн онц чухал тулгамдсан асуудлыг Их хаан болон Их хуралдайгаар шийдвэрлүүлдэг журамтай байв. <br /> <br /> Улс орны нийгмийн амьдралын олон асуудлыг шийдвэрлэх Их заргач чухал үүрэг гүйцэтгэж байв. Чингис хааны анхны Их заргач нь Шихихутаг байв. <br /> <br /> Их Монгол улсын төрийн үндсэн гол хууль нь “Их засаг ” байв. Уг хууль бидний үед бүрэн эхээрээ уламжлагдан ирсэнгүй. “Их засагт”-т хаан өргөмжлөх, их хуралдайг зарлан хуралдуулах, гадаад улс оронтой харилцах ёс, цэргийн болон иргэний үүрэг, алба татвар, эрүүгийн ба иргэний шинж чанартай олон асуудлыг хэрхэн зохицуулахыг хуульчлан заажээ. <br /> <br /> Төрийн хэргийг явуулахад чухал үүрэгтэй хүний нэг нь Төрийн бэхи байв. Төрийн бэхи нь цагаан морь унаж, цагаан хувцас өмсч, Их хуралдайг хуралдуулах, хаан өргөмжлөх, аян дайнд мордох зэрэг төрийн чухал үйл хэрэг өлзийт өдрийг сонгон цаг, зүг чигийг зааж өгөх үүрэг хүлээнэ. Төрийн анхны бэхи нь Усун өвгөн байв. <br /> <br /> Их Монгол улсын төрийн гол шүтлэг нь бөө мөргөл. Олонд алдартай Хөхөчү бөө буюу Тэв тэнгэр нь хааны итгэлийг олж бусад зайран удганаас дээгүүр байр суурь эзэлж байжээ. <br /> <br /> Их Монгол улсыг байгуулахад амь хайргүй зүтгэсэн Чингис хааны онцгой гавьяат нөхөд нь 9 өрлөг, дархад, цэргийн жанжид, хөлөг баатрууд байв. Тэд хаан эзний алтан амийг сахиж, төр улсыг бататгахад онц үүрэг гүйцэтгэн, хаан эзэнд зөвлөх, сануулах зэрэг бусдаас давуу эрх эдлэж байсан юм. <br /> <br /> Чингис хаан 4 их баатар жанжинтай, тэднийгээ үнэнч сайн нохойтой зүйрлэн хамгийн чухал хэрэг, хүнд бэрх дайнд илгээдэг байв. Их Монгол улсыг байгуулахад амь бие хайрлалгүй зүтгэсэн Боорчи, Зэлмэ, Сорхан шар нарын зэрэг гавьяат хүмүүсийг дархан болгожээ. Тэдэнд соёрхол газар олгож, эзэмшил нутгаа үе улиран захирах, дайны ба ав хомрогын олзоо хэнтэй ч хуваалцахгүй өөртөө авах, алив алба татвараас бүрэн чөлөөлөгдөх, хүссэн цагтаа хаанд бараалхах, есөн удаагийн осол эндэгдлийг нь хэтрүүлэх зэрэг онцгой эрх олгов. <br /> <br /> Монгол төрийн аюулгүй байдлыг хангах гол түшиг тулгуур нь шадар хишигтэн байжээ. Шадар хишигтэн нь хаан төрийн аюулгүй байдлыг хамгаалах, төрд үйлчлэх үүрэг гүйцэтгэн, онц чухал үед цэргийн гол хүч болдог, байлдааны байнгын бэлтгэлтэй, зэвсэгт хүчний гол цөм байлаа, Их Монгол улс 10 000 хишигтэнтэй байв. <br /> <br /> Чингис хаан өмнөх үеэс уламжилж ирсэн мянганы зохион байгуулалтыг боловсронгуй болгож улсаа 95 мянгатад хуваав. Мянганы систем нь алба татвар татах, дайн байлдааны үед тодорхой тооны цэрэг гаргах үүрэг бүхий засаг захиргааны нэгж юм. Засаг захиргааны нэг нэгжээс нөгөө рүү дураар шилжихийг Их засаг хуулиар хатуу хоригложээ. <br /> <br /> Байнгын армийг бий болгосон төдийгүй цэргийн бодлого боловсруулах Илдэч хэмээх газрыг байгуулжээ. <br /> <br /> Их Монгол улсын нутаг дэвсгэрийг бүхэлд нь Баруун, Зүүн, Төвийн гэсэн гурван том түмэнд хувааж, Төвийн түмнийг Наяа ноён захирч түүний мэдэлд Гурван голоор савласан төвийн нутаг хамрагджээ. Баруун түмнийг Боорчи захирч Алтай нуруу орчмын нутаг түүнд харьяалагджээ. Монголын зүүн хэсэг Хянган нуруу орчим нутаг Зүүн түмэнд харьяалагдаж Мухулайн захиргаанд байв. <br /> <br /> Их түмэн нь дотроо хэд хэдэн бага түмэнд, бага түмэн нь мянгат, зуут, аравтад тус тус хуваагдаж байв. Тэдгээр нь байлдааны үед 10-10 000 цэрэг гаргах, тайван цагт тогтоосон хэмжээний татвар төлөх үүрэгтэй. Чингис хааны төр, захиргааны зохион байгуулалт нь нүүдэлчдийг захирах хамгийн оновчтой хэлбэр байсан юм. </p> <div class="title3">Эдийн засаг</div> <p><br />Чингис хаан төрөө төвхнүүлээд, улс тусгаар оршихын үндэс эдийн засгийг онцгой анхаарчээ. Улсын эдийн засгийн үндэс-мал аж ахуйг хөгжүүлэхийг чухалчлав. Тиймээс малаа өсгөх үндэс болсон байгаль хамгаалах асуудлыг төрийн бодлогодоо онцгойлон үзэж байлаа. Адуу нь улс орноо хамгаалах, өргөн уудам нутагт харилцаа холбоо залгуулах, нүүдлийн мал аж ахуйгаа хөтлөх, баяр наадам, ав хомрого зэрэгт чухал үүрэгтэй байжээ.<br /><br /> Өнчдийг тэтгэх сан байгуулж, төр улс байгуулахад тууштай зүтгэж амь эрсэдсэн баатруудын ар гэрт тэтгэлэг олгох, мөн нийгмийн доод давхрагынхныг алба татвараас хөнгөлөх, чөлөөлөх зэрэг арга хэмжээ авчээ. <br /><br />Гадаад худалдаа хөгжүүлэх талаар олон чухал арга хэмжээ авчээ. Монголчуудын худалдаанд Алтан улс ямагт хориг саад тавьж байсан зарим үед дайн байлдаанаар асуудлыг шийдвэрлэж байв. Нүүдэлчдийн дайны нэлээд хувь нь эдийн засгийн шалтгаантай. Дундад азитай худалдаа хөгжүүлэх, Монголд худалдаа хийж буй гадаадын худалдаачдыг урамшуулан хөхүүлэх, санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэх бодлого явуулж байсан нь үүнд онцгой анхаарч байсны илрэл юм. <br /><br />Чингис болон түүнийг залгамжлагч хаад Торгоны замыг мэдэлдээ авч, аян зам, аюулгүй байдлыг нь хангахад чиглэгдсэн дорвитой цогц арга хэмжээ авчээ. Гадаад худалдаа өмнөх үеэс эрс өсөв. Монголын Их хаадаас санхүүгийн дэмжлаг авч тэдний нэрийн өмнөөс худалдаа хийдэг Дундад Азийн уртаг хэмээх худалдаачид тэр үед олширчээ. </p> <div class="title3">Гадаад бодлого</div><br /> <table width="100%"> <tbody> <tr valign="top"> <td colspan="2"> <table width="100%"> <tbody> <tr valign="top"> <td align="justify">&nbsp;Их Монгол улсын эргэн тойронд нийгмийн хөгжлийн түвшингээр харилцан адилгүй улс орнууд олширч байв. Чингис хаан Их Монгол улсаа байгуулаад, хөрш орнуудтай эрх тэгш найрсаг харилцаа тогтоож тэднээр улсаа хүлээн зөвшөөрүүлэх, чөлөөт худалдааг хөгжүүлэх, гадаад аюулгүй байдлаа баталгаажуулахыг эрхэмлэв. <br /><br />Үүний тулд Умард Алтан улс, Тангуд, Хорезм зэрэг улс оронд элч илгээж байв. Умард Алтан улсын эрх баригчид Монгол улсыг хүлээн зөвшөөрөх нь байтугай алба өгөхийг хариу шаардав. Хорезмын шах элч, худалдаачдыг алж, эд барааг нь дээрэмдэн авчээ. <br /><br />Ийм нөхцөлд асуудлыг тайван замаар шийдвэрлэх боломжгүй болов. Чингис маан 1205 онд Тангудыг анх довтолжээ. Энэ нь Тангуд, Умард Алтан улстай хүч хавсрахаас сэргийлэх, Алтан улсыг дайлах түшиц газар болгох, гадаад байдлаа бэхжүүлэх стратегийн зорилготой холбоотой. 1207, 1210 онд дахин довтолж хот сууриныг нь эзлэн, эд баялаг, тэмээ малыг нь үлэмж хэмжээгээр олзлон авчээ. Тангудыг жил бүр алба барих, аян дайнд цэрэг нийлүүлж байхыг тулган зөвшөөрүүлсэн байна. <br /><br />Тангуд улсыг байлдсанаар суурин орныг байлдах анхны туршлага олжээ. Умард Алтан улс нь Монголчуудыг Хятадтай худалдаа арилжаа хийх явдлыг хаан боогдуулж, нүүдэлчдийг хооронд нь эвдрэлцүүлж нэгдэн нягтрахад нь ямагт саад болж иржээ. <br /><br />1211 онд эцэг өвгөдийг гэрээсийг биелүүлж олон жилийн “өшил өшин хясал хясахаар” Чингис хаан их цэргийн хүчээр довтлон орсон нь Алтан улстай хийсэн 23 жилийн дайны эхлэл болов. Хоёр замаар их цэрэг хөдөлгөн, нэгийг нь Чингис хаан, нөгөөг нь Мухулай, Зэв нар удирджээ. Монгол цэргүүд Алтан улсын зарим мужийг эзлэн авч их хэмжээний эд баялаг олзлон аваад буцжээ. <br /><br />Гэвч Алтан улс амалсан ам, хэлсэн үгэндээ хүрээгүй тул 1213, 1214 онд Чингис хаан Алтан улсад дахин их цэрэг оруулж, 1215 онд Нийслэл Жүндү /Бээжин/ хот болон зарим чухал газрыг эзлэв. 1217 оны 8 сард үлдсэн газар нутгийг эзлэх үүргийг Мухулайд даалгаж, нутагтаа буцаж ирэв. <br /><br /><strong>Хорезм улсыг байлдан эзэлсэн нь</strong><br />&nbsp;Хорезм нь Хятад-Газар дундын тэнгис, Энэтхэг-Орос зэрэг худалдааны замын гол зангилаа газар буюу Баруун Туркестаны нутаг Аму-дарьяа мөрний адагт орших хагас суурьшмал орон. Худалдааны төв байсан учир хөгжлөөр илүү, эдийн засаг нь хүчирхэг байв. <br /><br />1217 онд Хорезм улсаас Монголд худалдаа хийхээр ирсэн элчийг буцахад нь Чингис хаан Ухуна тэргүүтэй 450 хүнийг дагуулан илгээжээ. Чингис хаан Хорезмын шаханд захидал илгээж худалдаа хийлгэхээр тэднийг явуулснаа дурьдаад цаашид худалдааг хоёр талаас дэмжин явуулж байхыг хүсчээ. Худалдаачдыг Отрар хотод очиход холын дарга Иналчуг тэднийг хөнөөжээ. Чингис хаан энэ тухай сонсоод маш их хилэгнэсэн боловч 1218 онд Хорезмын шахад дахин элч илгээн буруугаа хүлээхийг шаардав. Хорезм шах элч нараас хоёрыг нь алж, нэгийг нь доромжлон буцаажээ. <br /><br />Тиймээс Чингис хаан Хорезмыг дайлах шийдвэр гаргаснаар өрнө, дорнодод монголын цэрэг зэрэг байлдах болов. Алтан улсыг монголчууд эзэлсэн дуулианд итгэж ядан, Монголд хоёр ч элч илгээн лавлаж байсан Хорезмын шах тийнхүү монголчуудтай нүүр тулжээ. 1218 онд Чингис хаан Их хуралдайг хуралдуулж өөрийн эзгүйд төрийн хэргийг Отчигин ноёнд, говиос өмнөх хатан гол хүртэлхийг гүнж Алагбэхид хариуцуулав.<br /><br /> Хорезм улсыг байлдахдаа Чингис хаан мэргэн зөвлөгч Елюй-чу-цай, дөрвөн хүү, жанжнуудаас Боорчи, Шихихутаг, Зэв, Сүбээдэй, хатадаас Хуланг дагуулж мордов. Зарим мэдээгээр Чингис хааны цэргийн тоо 150-200 мянга орчим байсан гэдэг. <br /><br />1218 онд Чингис хаан өөрийн цэргийн хүчийг зам гүүр тавих, хотын хэрэм эвдэх харвуур зэрэг оньсон хэрэгсэл, тос бүхий шатаагч вааран сум, харвах оньс зэрэг байлдааны шилдэг зэвсэг техникээр хангажээ. Чингис хаан Алтан улстай байлдахдаа шинэ зэр зэвсэг олзолсон төдийгүй, суурьшмал улс орныг дайлах арга ухаанд суралцсан нь амжилт олоход нөлөөлсөн байна. <br /><br />Чингис их цэргээ хоёр хувааж элчийг нь хөнөөсөн Отрар хотыг эзлэн, Иналчукийг алж, хотыг үнэсэн торвог болгов. Чингис хааны цэргийн нөгөө хэсэг нь 1218 онд долоон мөрөн, 1219-1221 онд эртний соёлт Бухар, Самарканд, Ургенч хотыг эзлэн авчээ. <br /><br />1221 онд Зэв, Сүбээдэйн удирдсан цэрэг Хорезм шах Мухамедийг мөрдөн хөөхийн хамт Азербайджан, Гүржийг эзлэв. Шемиха хотыг эзлээд умард Кавказын уулсыг давж тэндээс Крым хүрч Судакийг авав. 1223 онд Калка голын хөвөөн дээр Оросын вангуудын цэргийг бут цохив. <br /><br />Тийнхүү Чингис хааны их цэрэг олон улс, хот, асар уудам газар нутгийг эзлэн авч Монголын эзэнт гүрний үндсийг тавив. <br /><br /><strong>Тангудыг эзэлсэн нь <br /></strong>1225 оны эхээр Чингис хаан цэргээ аван эх нутагтаа буцаж иржээ. Энэ нь хэд хэдэн шалтгаантай: <br />• Алтан улсыг дайлж Мухулай жанжин нас барсан. <br />• Алтан улсын зарим хот монголчуудын эсрэг боссон. <br />• Тангууд улс хүчин хавсраагүй, харин эсрэг зогссон. <br /><br />Чингис хаан богино хугацаанд 100 000 цэрэгтэй, мөн оны намар Тангуд руу хөдөлжээ. Чингис хаан Тангудад элч довтолгон, бид Сартуулыг дайлахдаа чамайг баруун гар болж морд гэхэд чи хэлсэндээ хүрсэнгүй үгээр дайрсан билээ. Бид Сартуулыг эрхэндээ оруулаад ирлээ. Одоо чамтай дайтна хэмээн мэдэгдэж дайн зарлажээ. <br /><br />1226 оны хаврын тэргүүн сард цэргээ 2 хуваан Зүүн гарыг Чингис хаан өөрөө удирдан Силян хотод хүрэв. Силян нь Тангудын нийслэлийн дараа орох хоёр дахь том хот, Худалдааны чухал төв төдийгүй Төвдийн өндөрлөгт нэвтрэн орох байлдааны чухал түшиц газар байв. Силян хот байлдалгүйгээр бууж өгчээ. <br /><br />Баруун нарын цэрэг нь Түрэмгий балгасыг эзлэн авч 1227 оны 1 сард Яргай хотод төхөж очив. Гол хүч нь Түрэмгий балгасанд нэгэнд цохигдсон, нийслэлээ бага хүчээр хамгаалж байсан тул Тангуд улс ялагдав. </td> </tr> </tbody> </table> </td> </tr> <tr> <td><br /></td> </tr> </tbody> </table> <p> </p> <p> </p>http://duusee.blog.gogo.mnhttp://duusee.blog.gogo.mn/read/entry405770Sat, 2 Jun 2012 07:51:13 ULATТумугийн тулалдаанhttp://duusee.blog.gogo.mn/read/entry405769<!--[if gte mso 9]><xml> <o:OfficeDocumentSettings> <o:RelyOnVML/> <o:AllowPNG/> </o:OfficeDocumentSettings> </xml><![endif]--><!--[if gte mso 9]><xml> <w:WordDocument> <w:View>Normal</w:View> <w:Zoom>0</w:Zoom> <w:TrackMoves/> <w:TrackFormatting/> <w:PunctuationKerning/> <w:ValidateAgainstSchemas/> <w:SaveIfXMLInvalid>false</w:SaveIfXMLInvalid> <w:IgnoreMixedContent>false</w:IgnoreMixedContent> <w:AlwaysShowPlaceholderText>false</w:AlwaysShowPlaceholderText> <w:DoNotPromoteQF/> <w:LidThemeOther>MN</w:LidThemeOther> <w:LidThemeAsian>X-NONE</w:LidThemeAsian> <w:LidThemeComplexScript>X-NONE</w:LidThemeComplexScript> <w:Compatibility> <w:BreakWrappedTables/> <w:SnapToGridInCell/> <w:WrapTextWithPunct/> <w:UseAsianBreakRules/> <w:DontGrowAutofit/> <w:SplitPgBreakAndParaMark/> <w:EnableOpenTypeKerning/> <w:DontFlipMirrorIndents/> <w:OverrideTableStyleHps/> </w:Compatibility> <m:mathPr> <m:mathFont m:val="Cambria Math"/> <m:brkBin m:val="before"/> <m:brkBinSub m:val="&#45;-"/> <m:smallFrac m:val="off"/> <m:dispDef/> <m:lMargin m:val="0"/> <m:rMargin m:val="0"/> <m:defJc m:val="centerGroup"/> <m:wrapIndent m:val="1440"/> <m:intLim m:val="subSup"/> <m:naryLim m:val="undOvr"/> </m:mathPr></w:WordDocument> </xml><![endif]--><!--[if gte mso 9]><xml> <w:LatentStyles DefLockedState="false" DefUnhideWhenUsed="true" DefSemiHidden="true" DefQFormat="false" DefPriority="99" LatentStyleCount="267"> <w:LsdException Locked="false" Priority="0" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Normal"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="heading 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 7"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 8"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 9"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 7"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 8"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 9"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="35" QFormat="true" Name="caption"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="10" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Title"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="1" Name="Default Paragraph Font"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="11" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Subtitle"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="22" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Strong"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="20" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Emphasis"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="59" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Table Grid"/> <w:LsdException Locked="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Placeholder Text"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="1" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="No Spacing"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Revision"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="34" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="List Paragraph"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="29" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Quote"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="30" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Intense Quote"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="19" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Subtle Emphasis"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="21" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Intense Emphasis"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="31" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Subtle Reference"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="32" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Intense Reference"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="33" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Book Title"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="37" Name="Bibliography"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" QFormat="true" Name="TOC Heading"/> </w:LatentStyles> </xml><![endif]--><!--[if gte mso 10]> <style> /* Style Definitions */ table.MsoNormalTable {mso-style-name:"Table Normal"; mso-tstyle-rowband-size:0; mso-tstyle-colband-size:0; mso-style-noshow:yes; mso-style-priority:99; mso-style-parent:""; mso-padding-alt:0in 5.4pt 0in 5.4pt; mso-para-margin-top:0in; mso-para-margin-right:0in; mso-para-margin-bottom:10.0pt; mso-para-margin-left:0in; line-height:115%; mso-pagination:widow-orphan; font-size:11.0pt; font-family:"Times New Roman","serif"; mso-bidi-font-family:"Times New Roman"; mso-bidi-theme-font:minor-bidi; mso-ansi-language:MN;} </style> <![endif]--> <table width="315" cellpadding="0" border="0" style="width: 236.25pt;" class="MsoNormalTable"> <tbody> <tr> <td style="background: none repeat scroll 0% 0% lightsteelblue; padding: 0.75pt;" colspan="2"> <p align="center" style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" class="MsoNormal"><strong><span lang="MN">Тумугийн Тулалдаан</span></strong></p> </td> </tr> <tr> <td style="padding: 0.75pt;" colspan="2"> <table width="100%" cellpadding="0" border="0" style="width: 100%;" class="MsoNormalTable"> <tbody> <tr> <td style="padding: 0in 12pt 0in 0in;"> <p align="center" style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" class="MsoNormal"><strong><span lang="MN" style="font-size: 12pt;">Огноо</span></strong></p> </td> <td style="padding: 0in;"> <p style="margin-bottom: 0.0001pt; line-height: normal;" class="MsoNormal"><span lang="MN"><a title="1449 (хуудас бичигдээгүй байна)" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=1449&amp;action=edit&amp;redlink=1"><span style="font-size: 12pt; color: blue;">1449</span></a></span><span lang="MN" style="font-size: 12pt;"> оны </span><span lang="MN"><a title="9 сарын 1" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/9_%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_1"><span style="font-size: 12pt; color: blue;">9 сарын 1</span></a></span><span lang="MN" style="font-size: 12pt;"></span></p> </td> </tr> <tr> <td style="padding: 0in 12pt 0in 0in;"> <p align="center" style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" class="MsoNormal"><strong><span lang="MN" style="font-size: 12pt;">Байрлал</span></strong></p> </td> <td style="padding: 0in;"> <p style="margin-bottom: 0.0001pt; line-height: normal;" class="MsoNormal"><span lang="MN" style="font-size: 12pt;">Шяньфу</span></p> </td> </tr> <tr> <td style="padding: 0in 12pt 0in 0in;"> <p align="center" style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" class="MsoNormal"><strong><span lang="MN" style="font-size: 12pt;">Үр дагавар</span></strong></p> </td> <td style="padding: 0in;"> <p style="margin-bottom: 0.0001pt; line-height: normal;" class="MsoNormal"><span lang="MN" style="font-size: 12pt;">Монголын ялалт</span></p> </td> </tr> </tbody> </table> </td> </tr> <tr> <td style="background: none repeat scroll 0% 0% lightsteelblue; padding: 0.75pt;" colspan="2"> <p align="center" style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" class="MsoNormal"><strong><span lang="MN">Байлдагч талууд</span></strong></p> </td> </tr> <tr> <td width="50%" style="width: 50%; border-width: medium 1pt medium medium; border-style: none dotted none none; border-color: -moz-use-text-color #aaaaaa -moz-use-text-color -moz-use-text-color; -moz-border-top-colors: none; -moz-border-right-colors: none; -moz-border-bottom-colors: none; -moz-border-left-colors: none; -moz-border-image: none; padding: 0.75pt;"> <p style="margin-bottom: 0.0001pt; line-height: normal;" class="MsoNormal"><span lang="MN"><a title="Монгол" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB"><span style="color: blue;">Монгол</span></a></span><span lang="MN"></span></p> </td> <td width="50%" style="width: 50%; padding: 0.75pt 0.75pt 0.75pt 3pt;"> <p style="margin-bottom: 0.0001pt; line-height: normal;" class="MsoNormal"><span lang="MN"><a title="Мин улс" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B8%D0%BD_%D1%83%D0%BB%D1%81"><span style="color: blue;">Мин улс</span></a></span><span lang="MN"></span></p> </td> </tr> <tr> <td style="background: none repeat scroll 0% 0% lightsteelblue; padding: 0.75pt;" colspan="2"> <p align="center" style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" class="MsoNormal"><strong><span lang="MN">Удирдагчид</span></strong></p> </td> </tr> <tr> <td width="50%" style="width: 50%; border-width: medium 1pt medium medium; border-style: none dotted none none; border-color: -moz-use-text-color #aaaaaa -moz-use-text-color -moz-use-text-color; -moz-border-top-colors: none; -moz-border-right-colors: none; -moz-border-bottom-colors: none; -moz-border-left-colors: none; -moz-border-image: none; padding: 0.75pt;"> <p style="margin-bottom: 0.0001pt; line-height: normal;" class="MsoNormal"><span lang="MN"><a title="Эсэн тайш" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%88"><span style="color: blue;">Эсэн тайш</span></a></span><span lang="MN"></span></p> </td> <td width="50%" style="width: 50%; padding: 0.75pt 0.75pt 0.75pt 3pt;"> <p style="margin-bottom: 0.0001pt; line-height: normal;" class="MsoNormal"><span lang="MN"><a title="Жэнтун" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%96%D1%8D%D0%BD%D1%82%D1%83%D0%BD"><span style="color: blue;">Жэнтун</span></a></span><span lang="MN"><br /> Ван Жен</span></p> </td> </tr> <tr> <td style="background: none repeat scroll 0% 0% lightsteelblue; padding: 0.75pt;" colspan="2"> <p align="center" style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" class="MsoNormal"><strong><span lang="MN">Цэргийн хүч</span></strong></p> </td> </tr> <tr> <td width="50%" style="width: 50%; border-width: medium 1pt medium medium; border-style: none dotted none none; border-color: -moz-use-text-color #aaaaaa -moz-use-text-color -moz-use-text-color; -moz-border-top-colors: none; -moz-border-right-colors: none; -moz-border-bottom-colors: none; -moz-border-left-colors: none; -moz-border-image: none; padding: 0.75pt;"> <p style="margin-bottom: 0.0001pt; line-height: normal;" class="MsoNormal"><span lang="MN">20,000</span></p> </td> <td width="50%" style="width: 50%; padding: 0.75pt 0.75pt 0.75pt 3pt;"> <p style="margin-bottom: 0.0001pt; line-height: normal;" class="MsoNormal"><span lang="MN">500,000</span></p> </td> </tr> </tbody> </table> <p style="line-height: normal;" class="MsoNormal"><strong><span lang="MN" style="font-size: 12pt;">Тумугийн Тулалдаан</span></strong><span lang="MN" style="font-size: 12pt;"> нь 1449 оны 9-р сарын 1-ны өдөр </span><span lang="MN"><a title="Эсэн тайш" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%88"><span style="font-size: 12pt; color: blue;">Эсэн тайш</span></a></span><span lang="MN" style="font-size: 12pt;"> тэргүүтэй </span><span lang="MN"><a title="Ойрад" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4"><span style="font-size: 12pt; color: blue;">Ойрад</span></a></span><span lang="MN" style="font-size: 12pt;"> Монголчууд, Мин улсын Жэнтун хааны цэргийн хооронд болжээ.</span></p> <p style="line-height: normal;" class="MsoNormal"><span lang="MN" style="font-size: 12pt;">1449 оны 7 сард Эсэн Тайш 3 замаар Мин улсад довтлов. Түүний биечлэн удирдсан гол замын цэрэг Датун хотын чиглэлээр давшжээ. Мин улсын их сайд <strong>Ван Жен</strong> тайганы ятгалгад орж 22 настай залуу <strong>Жэнтун</strong> хаан хам хум 500 мянган цэрэгтэй их армийг цуглуулан өөрийн биеэр Монголчуудын эсрэг хөдөлсөн байна. Жэнтун хааныг Ван Жен тэргүүтэй 20 туршлагатай жанжин, бусад олон тооны сайдууд дагалджээ.</span></p> <p style="line-height: normal;" class="MsoNormal"><span lang="MN" style="font-size: 12pt;">8-р сарын 3-нд Эсэн Тайшийн цэрэг Хятад цэргийн түрүүчтэй цагаан хэрэмний ойролцоо Янгхед тулгаран байлдаж эхэлжээ. Мөн өдөр Мин улсын хаан дүү Жу Циюйд улсыг захируулан үлдээж Бээжингээс мордов. Хятад цэрэг хүчээр дутуу Ойрадуудыг хурдан зүйл дуусгаад буцна хэмээн төлөвлөж гарсан тул бэлтгэл муутай байв.</span></p> <p style="line-height: normal;" class="MsoNormal"><span lang="MN" style="font-size: 12pt;">Гэвч байдал тэдний санаснаар болсонгүй. Олон хоног үргэлжлэн орсон ширүүн бороо явган цэргийн хурдыг сааруулжээ. Зутарч санаагаар унасан ордны бараа бологчид хааныг Жуёон Гарцаас буцаах гэсэн боловч Ван Жен тэднийг сонсохыг ч хүссэнгүй. 8-р сарын 16-нд Мин улсын цэрэг зорисон Янгхед хүрсэн боловч тулаан аль хэдийн дуусч хөндий хятад цэргийн хүүрээр дүүрсэн байлаа. Цааш явсаар 2 хоногийн дараа Датунд хүрч хотын хамгаалагчдаас Монгол цэргийн талаар мэдээ авав. Датуны хамгаалагчид Ван Женийг үүнээс цааш давшин Монголын тал нутаг руу орох нь эзэн хааны амь насанд аюултай байж болох тухай ятган Бээжин рүү буцахыг санал болгожээ. Ингээд Монголчуудтай илд зөрүүлэлгүй буцаж явахдаа замдаа дайнд ялсан мэтээр зарласаар явжээ.</span></p> <p style="line-height: normal;" class="MsoNormal"><span lang="MN" style="font-size: 12pt;">Ван Женгийн хувийн эдлэн буцах замд нь Южоуд байсан бөгөөд ядарсан цэргүүд хөрөнгийг нь төлж мэднэ гэж айсандаа эдлэнгээсээ холуур тойруу замаар буцахаар шийджээ. Монгол цэрэг ухарч яваа дайсныг тайван орхилгүй жижиг баг цэргүүдээр хөөн байлдсаар байв. Ингэж явсаар 8 сарын 27-нд Сианьфуд очиж буусан байна. 8 сарын 30-нд Монголчууд Сианьфугийн зүүн этгээдэд байсан арын хамгаалалт руу довтлон устгажээ. Мөн тэр өдөр туршлагатай хөгшин жанжин Жу Ёонгийн морин цэргийн том арми Яоэрлинд Монголчуудтай таарч байлдсан боловч ялагдсан байна. 8 сарын 31-нд Жэнтун хаан цэргийн хамт шуудангийн Туму өртөөнд хүрч буудаллажээ. Зарим хашир сайд нар Ван Женд 45 км-ийн зайд байгаа зузаан хэрмээр хамгаалагдсан Хуайлай хотод орж хоргодохыг санал болгосон ч хүлээж авсангүй.</span></p> <p style="line-height: normal;" class="MsoNormal"><span lang="MN" style="font-size: 12pt;">Эсэн тайш нэг баг цэргийг хошууч болгон илгээж хятад цэргийн өмнө зүгт усанд хүрэх замыг нь хаалгажээ. Ингээд 9 сарын 1-нд довтолгоонд орж хятад цэргийн хүрээг бүслэн хаажээ. Ван Жен Эсэн Тайшийн хэлэлцээр хийх саналыг хүлээж авсангүй. Харин ундаасаж туйлдсан цэргээ голын зүг дайран бүслэлтийг сэтлэн гарахыг тушаав. Эмх замбараагүй усны зүг улангасан зүтгэх хятад цэрэг Монголын хошууч цэргийн (Эсэн тайш тэргүүтэй Монголын гол хүч тулааны үед ирж амжаагүй) хооронд ширүүн тулаан өрнөж дэг журмаа алдан хяналтгүй болсон хятад цэргийн олонхи нь алагджээ. Монголчууд Мин улсын цэргийн бүх том тушаалтнууд, ордны бараа бологчдыг устгаж асар их зэр зэвсэг, эд хогшил олзлон авсан байна. Ван Женг зугтах гэж байгаад өөрийн цэргүүдэд алагджээ. Монгол цэрэг Жэнтун хааныг таниад алалгүй Эсэн Тайшт авчирч өгчээ.</span></p> <p style="line-height: normal;" class="MsoNormal"><span lang="MN" style="font-size: 12pt;">Эсэн тайшийн тухайд дайсны хааныг олзлоно чинээ санаагүй тул түүнийг яахаа мэдэхгүй байв. Эхлээд Бээжин рүү элч илгээн хааныг нь золиос аван суллахыг санал болгосон боловч тус хотын цэргийн удирдлага улс орны хувь заяа эзэн хааны амь наснаас илүү чухал гэсэн татгалзсан хариу өгчээ. Тэгээд ч олзлогдсон хааны дүү нь өөрийгөө хаан ширээнд өргөмжилсөн тул байр сууриа ахдаа тавьж өгөхийг хүсэхгүй байв. Үүний хариуд Монголчууд Бээжинг бүсэлсэн боловч хэрэм эвдэх сайн багажгүйгээр бат бөх хэрмээр хүрээлэгдсэн хотыг дайран эзэлж чадсангүй. Өдөр хоног өнгөрөх тусам Хятадын өнцөг булан бүрээс туслах цэрэг ирж байсан тул цэргээ хураан буцжээ. Эсэн тайш Жэнтун хааныг 4 жил хорионд байлгасны эцэст ямар нэг төлөөс авалгүй төвьж явуулсан юм.</span></p> <p style="line-height: normal;" class="MsoNormal"><span lang="MN" style="font-size: 12pt;">Тумугийн тулалдаанд Монгол цэргийн хошууч болох ердөө 2 түмэн цэрэг оролцож түүхэнд ховор тохиох агуу ялалтыг байгуулсан билээ. Энэ тулалдаан нь Мин улсын 300 жилийн түүхэн дэх хамгийн том ялагдал байсан юм.</span></p> <p class="MsoNormal"><span lang="MN"> </span></p>http://duusee.blog.gogo.mnhttp://duusee.blog.gogo.mn/read/entry405769Sat, 2 Jun 2012 07:23:32 ULATЭртний улсуудhttp://duusee.blog.gogo.mn/read/entry405679<!--[if gte mso 9]><xml> <o:OfficeDocumentSettings> <o:RelyOnVML/> <o:AllowPNG/> </o:OfficeDocumentSettings> </xml><![endif]--><!--[if gte mso 9]><xml> <w:WordDocument> <w:View>Normal</w:View> <w:Zoom>0</w:Zoom> <w:TrackMoves/> <w:TrackFormatting/> <w:PunctuationKerning/> <w:ValidateAgainstSchemas/> <w:SaveIfXMLInvalid>false</w:SaveIfXMLInvalid> <w:IgnoreMixedContent>false</w:IgnoreMixedContent> <w:AlwaysShowPlaceholderText>false</w:AlwaysShowPlaceholderText> <w:DoNotPromoteQF/> <w:LidThemeOther>MN</w:LidThemeOther> <w:LidThemeAsian>X-NONE</w:LidThemeAsian> <w:LidThemeComplexScript>X-NONE</w:LidThemeComplexScript> <w:Compatibility> <w:BreakWrappedTables/> <w:SnapToGridInCell/> <w:WrapTextWithPunct/> <w:UseAsianBreakRules/> <w:DontGrowAutofit/> <w:SplitPgBreakAndParaMark/> <w:EnableOpenTypeKerning/> <w:DontFlipMirrorIndents/> <w:OverrideTableStyleHps/> </w:Compatibility> <m:mathPr> <m:mathFont m:val="Cambria Math"/> <m:brkBin m:val="before"/> <m:brkBinSub m:val="&#45;-"/> <m:smallFrac m:val="off"/> <m:dispDef/> <m:lMargin m:val="0"/> <m:rMargin m:val="0"/> <m:defJc m:val="centerGroup"/> <m:wrapIndent m:val="1440"/> <m:intLim m:val="subSup"/> <m:naryLim m:val="undOvr"/> </m:mathPr></w:WordDocument> </xml><![endif]--><!--[if gte mso 9]><xml> <w:LatentStyles DefLockedState="false" DefUnhideWhenUsed="true" DefSemiHidden="true" DefQFormat="false" DefPriority="99" LatentStyleCount="267"> <w:LsdException Locked="false" Priority="0" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Normal"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="heading 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 7"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 8"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 9"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 7"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 8"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 9"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="35" QFormat="true" Name="caption"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="10" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Title"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="1" Name="Default Paragraph Font"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="11" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Subtitle"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="22" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Strong"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="20" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Emphasis"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="59" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Table Grid"/> <w:LsdException Locked="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Placeholder Text"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="1" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="No Spacing"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Revision"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="34" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="List Paragraph"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="29" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Quote"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="30" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Intense Quote"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="19" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Subtle Emphasis"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="21" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Intense Emphasis"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="31" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Subtle Reference"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="32" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Intense Reference"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="33" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Book Title"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="37" Name="Bibliography"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" QFormat="true" Name="TOC Heading"/> </w:LatentStyles> </xml><![endif]--><!--[if gte mso 10]> <style> /* Style Definitions */ table.MsoNormalTable {mso-style-name:"Table Normal"; mso-tstyle-rowband-size:0; mso-tstyle-colband-size:0; mso-style-noshow:yes; mso-style-priority:99; mso-style-parent:""; mso-padding-alt:0in 5.4pt 0in 5.4pt; mso-para-margin-top:0in; mso-para-margin-right:0in; mso-para-margin-bottom:10.0pt; mso-para-margin-left:0in; line-height:115%; mso-pagination:widow-orphan; font-size:11.0pt; font-family:"Calibri","sans-serif"; mso-ascii-font-family:Calibri; mso-ascii-theme-font:minor-latin; mso-hansi-font-family:Calibri; mso-hansi-theme-font:minor-latin; mso-ansi-language:MN;} </style> <![endif]--> <p align="center" style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" class="MsoNormal"><strong><span lang="MN" style="font-size: 24pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;; color: blue;">Монголын түүх</span></strong><span lang="MN" style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;"></span></p> <table width="100%" cellpadding="0" border="0" style="width: 100%;" class="MsoNormalTable"> <tbody> <tr> <td style="padding: 0.75pt;"><br /></td> </tr> </tbody> </table> <p style="text-align: justify; line-height: normal;" class="MsoNormal"><span lang="MN" style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;">Монгол туургатны уугуул газар бол хүн төрөлхтний эртний өлгий нутгуудын нэг билээ. 800000 жилийн тэртээгээс Монгол газар (оронд) хүн тасралтгүй нутаглан аж төрсөөр иржээ. <br /> <br /> 2000 гаруй жилийн өмнө Ази тивд нүүдэлчдийн анхны төр улсыг байгуулсан. Өнөөгийн монгол улсын нутгаас олж илрүүлэн судалсан хүний гараар хийгдсэн чулуун зэвсгийн дурсгалуудын хамгийн эртнийх нь палеолитын доод үед буюу одоогоос 750000-800000 жилийн тэртээд холбогдоно. <br /> <br /> Монголчуудын өвөг дээдэс олон мянган жилийн турш нутаг усаа эзэмдэн идээшихдээ өөрийн түүх соёлоо бүтээж хойш хойш нь уламжлуулан залгаж хөгжүүлсээр иржээ. Монголын чулуун зэвсгийн үеийн урлагт дээд палеолитын үе ба мезолит, неолитны үеийн орон зайн урлагийн дурсгалууд хамаарна. <br /> <br /> Монголын хүй нэгдлийн урлагийн дурсгалд агуйн болон хадны зураг, чимэглэх урлагийн дурсгалууд багтана. Монгол нутагт амьдарч түүхийн сурвалжид тэмдэглэгдэн үлдсэн овог аймгуудын анхных нь Ди нар юм.</span></p> <p style="text-align: justify; line-height: normal;" class="MsoNormal"><span lang="MN" style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;">Төв Ази, монгол оронд оршин амьдарч байсан монгол угсааны өвөг дээдэс дунд чулуун зэвсгийн үе буюу 12-7 мянган жилийн өмнөөс эхлэн зэрлэг хонь, ямааг гаршуулан мал адуулж амьдрах болсон байна.</span></p> <p style="text-align: justify; line-height: normal;" class="MsoNormal"><span lang="MN" style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;"> </span></p> <p align="center" style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" class="MsoNormal"><span lang="MN" style="font-size: 36pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;; color: lime;">Эртний улсууд</span><span lang="MN" style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;"></span></p> <p align="center" style="text-align: center; line-height: normal;" class="MsoNormal"><strong><span lang="MN" style="font-size: 18pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;; color: #3366ff;">Хүннү гүрэн</span></strong><span lang="MN" style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;"></span></p> <p style="text-align: justify; line-height: normal;" class="MsoNormal"><span lang="MN" style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;"> </span></p> <p style="text-align: justify; line-height: normal;" class="MsoNormal"><span lang="MN" style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;">Хүннү нар бол Монголчуудын эртний удам бөгөөд Төв Азийн түүхэнд гүн ул мөрөө үлдээсэн нүүдэлчин аймаг юм. Хүннү нар нь МЭӨ III зууны үед хүчирхэгжин мандаж, Төв Азийн эртний нүүдэлчин аймгуудын дундаас анх удаа өөрсдийн төр улсыг байгуулсан билээ. МЭӨ 209 оңд Хүннү аймгуудын зонхилогч Модун шаньюй гэгч Хүннүгийн 24 аймгийг нэгтгэн захирч, Хүннү улсыг үндэслэн байгуулжээ. Хүннүгийн төрийг барьж агсан хэсэг нь Монголчуудын өвөг учир тэдний байгуулсан төрийг Монголын нүүдэлчдийн анхны төр улс гэж үздэг. Хүннү улсын хаан Модуны өргөө нь Хангайн нуруу, Орхоны хөндийд байжээ. Модуны үед Хүннү улс ихэд хүчирхэгжин Төв Азийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрний зиндаанд хүрч, Хятадын Хан улстай өрсөлдөн тэмцэлдэх болжээ. Модун шаньюйд ялагдсан Хан улсын хаан Гао-ди МЭӨ 198 онд Модунтай ургийн холбоо тогтоож, найрамдлын гэрээ байгуулж байв. Уг гэрээ ёсоор Хүннү гүрэн, Хан улс хоёр бие даасан, эн сацуу хоёр эзэнт гүрэн гэдгийг харилцан хүлээн зөвшөөрсөн ажээ. <br /> <br /> Хүннүгийн нутаг дэвсгэр нь өмнө зүг Цагаан хэрмээс умар зүгт Байгал нуур, баруун зүгт Ил Тарвагатай, дорно зүгт Солонгос хүрч байв. Хүннү гүрэн нь дотоодын тэмцэл самуун болоод Хан улсын арга явуулга зэргээс болж, МӨ 53 онд 2 хэсэг болон хуваагдаад, улмаар МӨ 93 онд Сяньбид эзлэгдэн мөхсөн байна. Хүннүгийн нийгмийн бүтцэд сурвалжит язгууртны давхраа ноёлж байсан боловч ураг төрлийн байгуулал, овог аймгийн ахлагчдын нэр нөлөө бас хадгалагдсаар байжээ. Хүннү улс нь төв, зүүн, баруун гэсэн 3 хэсэгт хуваагдаж, аравтын зохион байгуулалттай байжээ. Улсын төв хэсгийг шаньюй өөрөө, зүүн, баруун гарыг хааны томилсон вангууд захирч байв. Вангуудад элдэв хэргэм зэрэг зүүсэн үе залгамжилсан зонхилогчид захирагдах бөгөөд тийм зонхилогч 24 байсан нь тус бүрдээ нэг түмэн морин цэрэгтэй байжээ. Түмний ноёд ажил хэргээ залгуулахын тулд аравт, зуут, мянгатын дарга нарыг томилдог ба тэдний дундаас үе залгамжлуулан ван, цэргийн томоохон дарга нарыг дэвшүүлдэг байжээ. Хүннүгийн төрийн байгууллын эл онцлог нь хожмын монгол, түрэг угсааны нүүдэлчин улсуудад уламжлагдан үлджээ. <br /> <br /> Хүннүгийн аж ахуй, эдийн засгийн байгууллын үндэс нь бэлчээр ус, мал сүрэгт тулгуурласан нүүдлийн мал аж ахуй юм. Нүүдэлчин аймгууд тус бүр нүүдэллэн сэлгэх тусгай тогтоосон нутаг бэлчээртэй байжээ. Түүнээс гадна ан агнуур нь Хүннүгийн эдийн засагт багагүй үүрэгтэй байжээ. Хүннү улсад тариалан бас эрхэлж байжээ. Хүннү нар бөө мөргөлтэй байв. Тэнгэрийн хүү гэгддэг шаньюй өглөө наранд, үдэш саранд мөргөдөг байжээ. Мөн язгууртнууд нь жил бүрийн хавар, намарт шаньюйн ордонд цугларч, өвөг дээдэс, тэнгэр газартаа мөргөж, тахил өргөдөг байжээ. Хүннү нар Төв азийн нүүдэлчдийн утга соёлын хөгжилд оруулсан том хувь нэмэр бол бичиг үсэгтэй болсон явдал юм. Тэрхүү бичиг нь арамей нарын бичгийг өөрсдийн хэл ярианд тааруулан нэн эртний овог аймгийн тамга тэмдэгээр баяжуулсан байжээ. Өнөөгийн Монгол улсын нутаг нь Хүннү гүрний газар нутгийн цөм болж байсан тул хүннү нарын түүх, соёлын арвин баялаг дурсгал Монголд хадгалагдан үлджээ. Хүннүгийн эд өлгийн дурсгалын нэг онцлог бол хүн мал, араатан амьтны дүрсийг төрөл бүрийн арга барилаар, янз бүрийн эдээр дүрслэх явдал байв. Хүннүгийн соёл нь Монгол нутаг дахь урьд үеийн хүрэл, төмрийн үеийн соёлыг уламжлан урагш ахиулж, хойч үеийнхээ нүүдэлчдийн соёлд гүнзгий ул мөрөө үлдээсэн аж. Түүнчлэн Хүннүгийн түүх, соёлын дурсгалуудад хөрш зэргэлдээ нүүдэлчид болоод Хятад, Солонгос, Дундад Ази, Грек-Бактрийн суурьшмал иргэншилтэй өргөн харилцаж явсны ул мөр хадгалагдан үлдсэн байдаг.</span></p> <p style="text-align: justify; line-height: normal;" class="MsoNormal"><span lang="MN" style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;"> </span></p> <p align="center" style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" class="MsoNormal"><strong><span lang="MN" style="font-size: 18pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;; color: #3366ff;">Жужан улс</span></strong><span lang="MN" style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;"></span></p> <p style="text-align: justify; line-height: normal;" class="MsoNormal"><span lang="MN" style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;"><br /> Их говийн өмнө зүг нутаглан байсан Жужан хэмээх нүүдэлчин аймгуудын тухай мэдээ анхан&nbsp; МЭ IV зууны үеэс түүхийн сурвалж бичигт тэмдэглэгдэх болжээ. Тэд анхлан Тоба-Вэй улсад харъяалагдаж /386-535 онуудад/&nbsp;мал аж ахуй, агнуурын бүтээгдэхүүнээр алба хураалгаж байжээ. Тэднийг анхлан нэгтгэн төвхнүүлэгч нь Гюйлухой гэгч байв. Түүнийг залгамжлагчид тусгаар тогтнолынхоо төлөө Тобагийн хаадтай үргэлжлэн тэмцэлдсээр байжээ. Тэдний тэмцлийн үр дүнд Жужан аймгууд нэгэн улсын бүрэлдэхүүнд багтан орж, түүх сударт тэмдэглэгдсэн Жужан хэмээх нэр зүүжээ.&nbsp;<br /> <br /> 4-5-р зууны зааг үеэр Жужаны сурвалжтан нарын дотроос Шэлүнь товойн гарч, бусдаасаа давуу байдалтай болсон байна. Шэлүнь өөрийн тэрхүү хүч нөлөөгөө ашиглан, Их элсэн говиос хойш нутаглаж агсан Монгол, Уйгур, Түрэг угсааны олон аймгийг янз бүрийн аргаар өөрийн хараанд оруулж, хүчин чадлаа улам нэмэгдүүлсээр байв. Гэвч тэр 5-р зууныг хүртэл их говийн араар нутаглаж агсан уйгур угсааны Гаогюй нарыг бүрэн эзлэн эрхшээлдээ оруулж хараахан чадаагүй ажээ. Чухам тэднийг эзэлж чадах эсэх нь түүний улс төрийн үйл ажиллагаанд ихээхэн учир холбогдолтой байв. Тэр үед Гаогюй нар хэдийгээр Вэй улсын хараат агсан боловч Шэлүний Төв Азид нэр нөлөөгөө дээшлүүлэх бодлогодоо хүрэхэд нь сүрхий садаа тотгор болж байжээ. Иймд Шэлүнь Гаогюй нарыг бүр мөсөн эзлэн авах зорилгоор нэлээд бэлтгэл хийсний эцэст 402 онд тэднийг их хүчээр довтолжээ. Шэлүнь тэр удаагийн довтолгооноороо Гаогюй нарыг бут цохин эзэлсэн төдийгүй, өөр бусад аймгуудыг ч бас хураамжлан авч, газар нутгаа мэдэгдэхүйц өргөжүүлж чадсан байна. Энэ довтолгооныхоо дараагаар тэр тухайн үед баруун хойд Хятадын нэг хэсгийг ноёрхож агсан Тангудын Цян улстай найрсаг харилцаа тогтоон, Вэй улсын түрэмгийллийн эсрэг тэмцэлдээ түүнийг нэг өмөг түшиг болгох эх суурийг тавьжээ. Тийнхүү Шэлүнь хөрш жижиг улс, аймгуудыг довтлон цохиж, янз бүрийн аргаар өөрийн эрхшээлдээ оруулах, бас гадаад байдлаа бэхжүүлэхэд чиглэсэн зарим арга хэмжээ авсныхаа дараа өөрийгөө . &quot;Жужан Дэудай хаган&quot; хэмээн зарлаж, Жужан улсыг албан ёсоор байгуулж, хаан ширээнд нь сууснаа мэдэгдсэн байна. <br /> <br /> Шэлүнь Жужан улсыг байгуулсан тэр үедээ урьд нь нүүдэлчдийн хэрэглэсээр ирсэн аравтын тогтолцоонд улс орноо оруулж цэрэг захиргааны шинжтэй шинэ хуулиудыг тогтоов. Түүний тогтоосон хуулиар, мянган хүн нэг хороо болж, өөртөө нэг тэргүүнтэй, зуун хүн нэг туг болж, өөртөө нэг даргатай байхаар болжээ. Мөн шинэ тогтоосон хуулийн дагуу дайсанд түрүүлэн довтлон орогсод нь олзны хүн ба эд зүйлүүдийг бусдаас урьтан авч байх, дайн тулааны үед айж ухрагчдын толгойг чулуугаар хага цохих буюу, шийдмээр дэлдэж алах журамтай болжээ. Тийнхүү улсаа аравтлан зохион байгуулсан нь нүүдэлчдийг нэгтгэн удирдаж, зохион байгуулах, төрийн захиргааг хэрэгжүүлэхэд тухайн үедээ тохиромжтой хэлбэр байв. Аравтын тогтолцоогоор зохион байгуулагдсан нүүдэлчид төрийн тусгаар тогтнол, газар нутаг, хөрөнгөө батлан хамгаалах, тэрчлэн аж ахуйгаа эрхлэн хөтлөх өргөн бололцоотой болдог байжээ. Нөгөө талаар, хүрээ, хот айл болж, нүүдэллэн аж төрдөг нүүдэлчдийг засаг захиргаа цэргийн зохион байгуулалтад оруулж өгдөг чухал хэлбэр нь аравтын тогтолцоо юм. Тийм ч учраас нүүдэлчид анх төр улс байгуулсан МЭӨ 3-р зуунаас МЭ 14-р зуун хүртэлх урт удаан хугацаанд аравтын тогтолцоог уламжлан хэрэглэсээр байв. Зарим судлаачид, аравтын тогтолцоо нь нүүдэлчин угсаатны захиргаа цэрэг, аж ахуйн үйл ажиллагаагаа явуулдаг зохион байгуулалтын түгээмэл хэлбэр юм хэмээн тодорхойлсон байна. Жужан нар нүүдэлчдийн уламжлалт төр ёсыг мэддэг байв. <br /> <br /> Тэгээд ч Жужаны хаан эрх мэдэл үлэмж, түүний нэгдсэн захирлагыг хэрэгжүүлдэг бүхэл бүтэн төрийн тогтолцоо, тухайлбал, тодорхой зэрэг дэв, эхр үүрэг бүхий захиргаа-цэргийн эрэмбэ дараалсан албан тушаалтнууд ажилладаг байлаа. Хааныг дээд тэнгэрээс заяат төрсөн гэх үзэл Жужанд байсан бөгөөд тэд &quot;Хатагтай&quot;, &quot;Зөв&quot;, &quot;Тэнгэрийн&quot; гэх мэт өргөмжилсөн нэр хэрэглэж байв. Мөн түүнчлэн хаад нь &quot;Ашиг амгалан&quot;, &quot;Машид түвшин&quot;, &quot;Машид тайван&quot;, &quot;Мандан бадрах&quot;, &quot;Мөнхөд энх&quot; гэх зэрэг тусгай оны цол хэрэглэсэн нь хойш уламжлагдсан юм. Хаад нь төрийн дотоод, гадаад бодлогын бүх хэргийг үндсэнд нь дангаараа шийддэг онцгой эрхтэй байснаас гадна нэн шаардлагатай үед түшмэдийн зөвлөлгөөнөөр хэлэлцүүлэн шийдвэр гаргадаг байв. Бас хааны зарлигийн сонсож, тахилга тайлга хийдэг журамтай байв. Ер нь Жужан улсын үеэс улсын эзнийг &quot;Хаган&quot; (хаан), түүний гэргийг &quot;Хагатун&quot; (Хатан) хэмээн нэрлэх явдал нүүдэлчдийн дунд хэвшин тогтжээ. Жужаны эзэд нь хаган хэргэм зүүдэг болсон нь тэдний эрх нь урьдах үеийн нүүдэлчдийн эздийн хэрэглэж байсан Шаньюй, хан хэмээн цол хэргэмээс эрх захиргааны хувьд давуутайг илтгэхийг оролдсон хэрэг гэж судлаачид үздэг байна. Жужаны хаад тийнхүү урьдах нүүдэлчдийн удирдагчаас эрх хүчээрээ илүүтэй гэхээс гадна Жужан улсын нийгэм нь өмнөх Хүннү, Сяньби нарын нийгмийг бодвол, хөгжлийн хувьд нилээд урагшилж, давхраажилт нь нарийсч байсны бас нэг илэрхийлэл юм. Жужанаас эхлэн дараа дараагийн нүүдэлчдийн төр улсын тэргүүн нар нь хаан (хаган) цол хэрэглэдэг болсон байна. Жужанд хаан өргөмжлөх хийгээд төрийн зарим томоохон хэргийг язгууртны их хуралдайгаар шийдвэрлэдэг байсан бололтой. Жужаны эзэд, хаад нь дэүдай, гэжогай, гэмэнгай, чилян, чуло гэх зэрэг олон зүйл чимэг цол хэрэглэдэг байсан аж. Тиймэрхүү чимэг, цолыг Жужаны өмнөх нүүдэлчдын тэргүүн нар мөнхүү хэрэглэж байсангүй. Харин Жужан нараас уламжлан дараагийнх нь хэрэглэдэг болсон аж. Жужаны эзэн хаадын цол, чимэг зэргээс үзвэл, төрийн эрх баригчдынх нь сүр хүчин урьдах үеийн нүүдэлчдийнхээс нэмэгдэж ирсэн гэмээр байна. Жужаны хаад хаан ширээг үе улиран залгамжилдаг, хаан эцгийн орыг гол төлөв хүү нь залгадаг тогтсон ёстой байв. <br /> <br /> Жужан улс оршин тогтносон 200 орчим жилийн хугацаанд нийтдээ 23 хан буюу хаан суусан аж. Гэхдээ зарим үед үе залгамжлах ёс алдагдах явдал гардаг, үүний улмаас язгууртнуудын дунд зөрчил дайсагнал үүсдэг байсныг хэлэх хэрэгтэй. Жужаны хаад нь төр улсын дээд эзэн мөн болохоор их эрх мэдэл, эд хөрөнгө, албат харааттай байсан юм. Жужан улсын хааны доор баруун, зүүн жигүүрийг захирах сайд Сылифа хэмээх тушаалтан байв. Хааны үр хүүхэд, ойр төрлийнхөн нь энэ албыг үе улиран хашдаг байсан бөгөөд тэднээс хаан өргөмжлөгдөх явдал ч байсан аж. Тухайлбал, 521 онд Брахман хаан өргөмжлөгдөх үедээ Сылифа цолтой байсныг сурвалжид тэмдэглэжээ. Тэрчлэн Жужаны төрийн түшмэлүүдийн дунд Мохэ, Сыцзинь, Дархан, Хоуцзинь гэх зэрэг томоохон тушаалтан байсан боловч тэдгээр нь чухам ямар алба хашиж агсан нь тодорхой бус байна. Юу боловч тэдгээр нь төр цэргийн шинж чанартай албан тушаалтан байсан бололтой. Амгай хааны үед Шичжун буюу ордны түшмэл, Хаунмэнь буюу хаалгач, Мишуцзянь буюу бичгийн түшмэл ажиллаж байсан мэдээ байдаг. Жужаны түмт, мянгат, зуут, аравтын ноёд, удирдагч нар бас тусгай цолтой байсны дээр үндсэн гол аймгаас бусад аймгийн толгойлогч ноёныг &quot;Бешуай&quot; гэдэг байжээ. Дээр дурдсанаас үзэхэд, Жужан улсын төрийн үйл хэргийг явуулахад захиргаа-цэргийн эрэмбэ дараалсан зэрэг дэв бүхий олон түшмэл ажиллаж, бас их хуралдай, түшмэдийн зөвлөлдөөн болж, төрийн дотоод, гадаад хэргийг шийдвэрлэдэг байжээ. Төрийн алба ажлыг хэрэгжүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэл, эрхэлсэн ажил үйлсийн чухал байдлаар нь цол хэргэм олгодог байв. Жужан улсад нийгмийн давхраажилт явагдаж, хаан тэргүүтэй төр барих язгууртны бүлэг урьдах нүүдэлчдийнхээс мэдэгдэхүйц товойн, сүр хүч нь ч нэмэгдэж байсан аж. Нийгмийн дунд давхрааныхныг энгийн малчин аймгууд бүрдүүлж, гол үйлдвэрлэн бүтээгчид нь болж байв. Харин доод давхраанд боол зарц наг багтдаг байжээ. Тэд бусдыгаа бодоход ихээхэн цөөн бөгөөд гол төлөв янз бүрийн шалтгаанаар ядуурагсад, дайны олзныхон, харь аймгийн заримаас бүрдэнэ. Тэд Жужаны язгуурлаг давхрааныхны мал адгуулах, гэр зуурын ажилд явах, уран дархны ажил үйлдэх, тариа будаа тарих зэргийг хийдэг байжээ.&nbsp;<br /> <br /> Жужаны нийгэмд эмэгтэйчүүд ч зохих нөлөөтэй байсан бололтой. Сурвалжийн зарим мэдээг үндэслэвэл, Жужаны төрийн хэрэгт эмэгтэйчүүд, хатад, гүнж нар оролцдог, тэднийг төрийн бодлогод ямар нэгэн хэмжээгээр ашигладаг байсан бололтой. Ялангуяа ураг барилдах замаар төрийн гадаад бодлогыг хэрэгжүүлэх, тэднээр дамжуулан бусад улс оронтой найрсаг харилцаа тогтоох явдал байжээ. Тоба-Вэй улсад очсон Жужаны хэд хэдэн гүнжүүд нь өөрийн зан заншлаа хатуу баримтладаг, шулуун шийдмэг байдалтай, угаасаа ухаалаг, зоримог дайчин, халин нисэж яваа элээг эвэр нумаар харван онож унагаж чаддаг, чанга шийдмэг зантай, хятадаар ярихыг зөвшөөрдөггүй байсан гэж судар түүхэнд тэмдэглэжээ. Жужан улс морьт цэрэгтэй байлаа. Тэгэхдээ хүнд, хөнгөн хоёр төрлийн морин цэрэгтэй байв. Монгол улсын Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн сумын нутагт Цамбагарав уулын &quot;Хар хад&quot; гэдэг хананд сийлсэн хуягт морин цэргийн зураг нь Жужанд холбогдон гэж судлаачид үздэг байна. Сурвалжийн мэдээгээр 402 онд Тоба улсын цэрэг Сугуянь, Чуфу хоёр аймгийг довтлоход Шэлүнь тэдгээрийг хамгаалан байлдаад, Вэй улсын цэрэгт цохигдон, хуягтай морь 2000 гаруйг олзлуулж байсан ажээ. 520 онд Анагуй хаан өөрийн ах Шифагийн хэдэн түмэн морьт цэрэгт довтлуулан хөнгөн морин цэрэгтэй Вэй улсад зугтан очсон гэдэг. Жужаны цэргийн тоо чухам хэд хичнээн байсан нь тодорхойгүй. Зарим сурвалжид өгүүлснээр 439 онд Жужан нар Вэй улсын цэрэгтэй тулалдан ялагдаад цэргийн жанжин, дарга нар болон цэрэг 500-г алуулж, 10000 илүү хүнээ олзлуулсан байна. Мөн 479 оны 7-р сард Жужаны хотод тулж очоод буцаж байсан. 504 оны 10-р сард Нагай хаан 120 000 цэргийг 6 замаар хөдөлгөн Вэй улсыг довтолсон зэргээс үзэхэд Жужаны цэргийн тоо цөөнгүй байсан бололтой. Жужаны цэрэг эрс Хүннү маягийн нум сумаар голлон зэвсэглэхийн хамт төмөр илд, жад, чулуу шидэгч дүүгүүр зэргийг хэрэглэдэг байжээ.<br /> <br /> Жужанд урдын нүүдэлчдийн төр ёсны уламжлалд тулгуурласан гадаад харилцааны тогтсон дэг байжээ. Хаан төр улсын дээд эзний хувьд гадаад харилцааны аливаа асуудлыг төвлөрүүлэн шийдвэрлэдэг. Чингэхдээ элч төлөөлөгч илгээх, бичиг захидал солилцох зэргээр цаг үеийн байдалд нийцүүлсэн бодлого үйл ажиллагаа явуулдаг байв. Мөн төрийн түшмэд нь ямар нэгэн ёсон бус алдлаа гаргахын үл зөвшөөрдөг, гаргасан тохиолдолд шийтгэл хүлээдэг байжээ. Жужан нар элчийг илгээхдээ, гол төлөв төрийн өндөр албаны нэр нөлөө бүхий, буурьтай, туршлагатай зүтгэлтнүүдийг шилж сонгон явуулдаг, тэд ч харь оронд очоод баримтлах хатуу тогтсон ёс журамтай байсан болотой. 486 оны 3-р сард Жужаны хаанаас элч Мутиг Вэй улсад зарсан аж. Вэй улсын хаан Сяовэнь түүнийг хянуур болгоомжтой, ёсорхог, элчийн ёс сайн мэддэг хүн, өөрийн улсдаа үнэнч хүн юм гэдгийг өөрийнхөө ордонд болсон зөвлөлгөөн дээр хэлж байснаас Жужаны гадаад харилцааны дэг ёс ямар нэг хэмжээгээр харагдана. Мөн Жужаны элчин нар хожмын Монголчуудтай адил гадаад улсад зорчихдоо, төр улсын төлөөлөгчийн итгэмжлэх тэмдэг &quot;Гэрэгэ&quot; хэрэглэдэг байлаа. Жужаны хаан 480, 481 онд Өмнөд Ци улсын хаанд захидал илгээн, Вэй улсыг хамтран довтлох санал тавьж байсан, 508 оны 7 сард Футу хаан Улюбаг элчээр илгээн, Шицзун хаанд захидал (Нот бичиг ), булган дах хүргүүлж байсан зэргээс үзэхэд тэд гадаад харилцаанд албан бичиг хэрэглэдэг байсан нь тодорхой юм. Тийнхүү томилогдсон Жужаны элч нар улсаа төлөөлөн, гэрээ хэлэлцээр ч хийдэг байлаа. Жишээлбэл, Жужаны нэгэн элч 479 онд Солонгос улстай нууц хэлэлцээр хийж, Дидоуганыг эзлэн хуваан авах тухай тохиролцож байжээ. Нөгөө талаар харийн элчийг хүндэтгэн хүлээн авах, ёс хүндэтгэл үзүүлэх тогтсон журамтай бөгөөд түүнийгээ мөрддөг байсан аж. 521 оны 2 сард Вэй улсын элчин Цзюй Жэнийг ёс хүндэтгэл алдсан хэмээн, Жужаны Поломынъ хаан зэмлэж байсан нь тэд дипломат ёс журамтай, түүнийгээ баримтладаг байсныг харуулна. 520 оны үед Тоба улсын Сяоцзун хаан Жужаны хаан Анагуйг хүлээн авахдаа, төрийн таван дэс бүхий түшмэл, хааны ургийнхан болоод өөрийн харьяат улсын элч төлөөлөгчдийг цөмийг зэрэг дэвээр нь болгоод, Анагуй хааны дүү, хоёр авгыг нь олон түшмэдийнхээ дараад байрлуулсан аж. Гэтэл Анагуй хаан Сяоцзун хаанд хандан-Хааны найрсаг хүлээн авч байгаад талархаж байна. Харин миний хамт үеэл ах маань ирээд байна. Тэр болбоос умард нутаг (өөрийн улс )-таа байхдаа хоёр авгаас минь тушаалаар дээгүүр тул түүнийг хаанд бараалуулахыг хүснэ гэсэнд, Сяоцзун хаан түүний үгийг хүлээн авч, үеэл ахыг нь Анагуйн дүүгийнх нь доод талд, хоёр авгынх нь дээд талд суулгасан ажээ. Энэхүү жишээ нь Жужан нар дипломат харилцааны ёс, зэрэг тушаалын учрыг мэддэг, түүнийг нь зэргэлдээ улс орон нь хүндэтгэдэг агсаныг харуулж байна. Бас Жужан нар тухайн үедээ Тоба улстай эн тэнцүү харилцаж явсныг ч эндээс харж болно.<br /> <br /> <strong>Жужан улсын гадаад бодлогын үндсэн чиглэл нь:</strong> тухайн харилцаж буй орны баримталж буй бодлого, үйл ажиллагаа, тэр үеийн бодит нөхцөл байдал зэрэгтэй уялдаатай байв. Тухайлбал Вэй улсын талаарх Жужаны бодлого нь нэг талаар түүний шахалт түрэмгийллээс тусгаар тогтнолоо хамгаалах, бусад орноор үүнийгээ дэмжүүлэх, найрсаг харилцаатай байхад, нөгөө талаар түүний өрсөлдөгч улсууд болох Сүн, Умард Ци, Лянь, Солонгос зэрэг улсуудтай харилцаагаа бэхжүүлэн шаардлагатай үед тэдний хүч анхаарлыг Вэй улсын эсрэг хандуулхад чиглэгдэж байжээ. Түүнчлэн Жужан нар Дорнод Туркестан, Дундад азийн орнуудыг болж өгвөл Вэй улстай ойртуулахгүй байж, өөрийн улсын нөлөөнд байлгахыг эрмэлздэг байсан ажээ. <br /> <br /> <strong>Жужаны аж ахуй </strong>Эртний Хятад сурвалж бичигт, Жужан нарыг хүн нь олон болоод хүчирхэг, өвс усны аяыг даган нүүдэллэж, мал адгуулан аж төрдөг, дуртай газраа сонгон нүүдэллэхдээ зөөж авч явдаг бөмбөгөр эсгий гэрт суудаг. Тэдний нутаг зундаа ч цастай байдаг өндөр уулстай, олон мянган газар үргэлжилсэн нүд алдам тал нутагтай. Цаг уур нь хүйтэн, өвс ногоо тачир, адуу, үхэр нь хатсан өвс зулгаан, цас иддаг боловч хур тарган байдаг гэх зэргээр өгүүлжээ. Жужан нарын аж ахуйгаа эрхлэн хөтлөх үндсэн арга хэлбэр нь нүүдэллэхүй ёс байв. Өөрөөр хэлбэл, дэлхийн бөмбөрцөгийн уртрагийн чиглэлээр улирал, цаг агаарын байдалд нийцүүлэн нүүдэллэн нутагладаг байсан аж. Түүхч Ц.Хандсүрэн Хятад сурвалжийн мэдээг үндэслэн &quot;Жужаны нутагладаг говийн умард газар өндөрлөг бөгөөд сэрүүн, шумуул батганагүй, бэлчээр усны чанар сайн, тэд зуны улиралд умард газраар нутаглаж мал малладаг, малаа энд тэнд тус тусад нь суурилан бэлчээрлүүлдэг. Намар адуу таргалсан хойно хуран цуглаж, улмаар хүйтнээс зайлан дулаан нутаг руу очдог&quot; хэмээн бичжээ. Энд Жужан нарын нүүдэл амьдралын гол нурууг үндсэнд нь тодорхойлсон байна. Жужан нарын дунд хэдийгээр бог мал тоогоороо давамгайлж байсан боловч таван хошуу малын алиныг ч үржүүлдэг байв. Тэдгээрийн тоогоор нь үзвэл, хонь, адуу, үхэр, тэмээ гэх дараалалтай байв. Жужан нар малын тоо толгойгоор баялаг байжээ. Түүхэнд 449 оны 9 сард Тобагийн 3 замын их цэрэг 1 сая гаруй мал дээрэмдэн одсон, 547 онд баруун Вэй улс 200 000 тэмээ, адуу, үхэр, хонь олзолсон, 555 оны 7 сард Умард Ци улс хэдэн буман үхэр, хонь дээрэмдсэн зэргээр өгүүлсэнээс үзэхэд, Жужанчууд олон сая толгой малтай, сүргийн бүтэц бүрэлдэхүүнд таван хошуу малын аль аль нь багтаж байсан нь харагдана. Судлаачид Жужаны мал сүргийн дотор тэмээг бусдаасаа хамгийн цөөн байсан гэж үздэг. Гэхдээ 538 онд Баруун Вэй улсад Анагуй өөрийн охиноо өгөхдөө, сүргээсээ 1000 тэмээ инжинд нь өгч байснаас харахад бас ч тэмээ тийм цөөн байгаагүй бололтой. Харин аж ахуйн хийгээд уналга эдэлгээ, цэрэг стратегийн чухал ач холбогдолтой сүрэг болох адуу нүүдэлчдийн хувьд гол байр эзэлдэг байсан нь Жужанд ч адил юм. Тэгээд ч сурвалжид адуу, агт морины талаар олонтаа дурдагддаг. Тэдгээрт заримдаа зуу, бүр саяар нь агт морьдыг харилцан бэлэглэсэн буюу уулгалан булаасан тухай өгүүлнэ. Энд нэг баримтыг жишээ болгоход 429 онд Табгачийн Шицзу хан Жужанаас нэг сая орчим цэргийн агт, 443 онд Вэй улсын цэрэг Жужаныг довтлохдоо 200 000 гаруй адууг тус тус дээрэмджээ. Энэ нь Жужан нар олон саяар тоологдох адуутай байсны гэрч юм.</span></p> <p style="text-align: justify; line-height: normal;" class="MsoNormal"><span lang="MN" style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;"> </span></p> <p style="margin-bottom: 0.0001pt; line-height: normal;" class="MsoNormal"><span lang="MN" style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;"> </span></p> <p align="center" style="text-align: center; line-height: normal;" class="MsoNormal"><strong><span lang="MN" style="font-size: 18pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;; color: #3366ff;">Уйгарын хаант улс</span></strong><span lang="MN" style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;"></span></p> <p style="text-align: justify; line-height: normal;" class="MsoNormal"><span lang="MN" style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;"><br /> Уйгур бол эртний алтай хэлний бүлэгт багтах түрэг угсааны нүүдэлчин ард түмэн юм. Эртний хятад сурвалжид уйгуруудын өвөг дээдсийг МЭӨ III зууны үеэс Динлин, Дили, Тэлэ, улмаар V зууны үеэс Уйгур (Хуйху) хэмээн нэрлэх болжээ. Мөн тэд өндөр дугуйтай тэрэг хэрэглэдэг байсан учир гаогюй буюу өндөр тэрэгтнүүд гэж нэрлэгдэх нь ч байв. VIII зууны дундуур /40-өөд онд/ Пейло хэмээх ханы үед уйгурууд Түрэгийн хант улсыг мөхөөж, Уйгур улсыг байгуулжээ. Уйгурын ханы орд өргөө нь Орхон голын хөндийд Байбалык (Хар балгас) хэмээх хот байжээ. Уйгарын хаант улсын бүрэлдэхүүнд олон тооны монгол, түрэг хэлтэн аймгууд багтан орсон бөгөөд тэд нийгэм эдийн засаг соёлын хэм хэмжээний хувьд өөр өөр байжээ.<br /> <br /> Пейлогийн дараа хан суусан Моюнчур (747-759)-ын үед Уйгур улс хүчирхэгжиж, газар нутгаа өргөтгөсөн байна. Уйгурын газар нутаг умар зүгт Байгал нуур, өмнө зүгт Их элсэн говь хүртэлх өргөн уудам болжээ. Уйгурын хант улс 840 онд Енисейн киргизүүдэд цохигдон бутарч, тэдний зарим нь Дорнод Туркестанд очиж, шинэ улс байгуулсан ажээ. <br /> <br /> Уйгурууд Монгол нутагт тогтож байсан олон аймаг, улсын соёлыг залган хөгжүүлжээ. Уйгурын соёлын том амжилт бол өөрсдийн бичиг үсэгтэй болж, ном зохиол туурвин, гадаад хэлнээс судар шастир орчуулж байсан явдал мөн. Уйгурууд эхэн үедээ түрэг бичиг хэрэглэж байсны ул мөр нь Сэлэнгийн чулуу, Сүүжийн бичээс гэгдсэн дурсгалууд юм. Уйгурууд төр улсаа байгуулсны дараа соёлын харилцаа нь өргөжиж, бусад өндөр соёлтой улс орнуудаас соёлын нөлөөг нь тусган авч байв. Уйгурын соёлд согд нарын нөлөө багагүй байсан ажээ.Тухайлбал, уйгурууд согд бичгийг авч, өөрийн хэлний аялгуунд зохицуулан хэрэглэсэн нь түүхэнд уйгур бичиг хэмээн алдаршсан. <br /> Уйгаруудын дунд түрэгийн адил уран дархан ихээхэн хөгжиж, мэрэгжлийн төмөрчин, цутгуурчин, алт мөнгөний дархад, чулуучин, барилгачин, нэхмэлчин байжээ. Уйгурчууд хот балгад барьж байгуулах талаар бусад нүүдэлчдээс нэлээд урагш ахисан байжээ. Мөн тэд манихейн шашныг дэлгэрүүлж, согд гар урчуудыг ашиглан сүм дуган барьдаг байжээ. Ер нь Уйгурын соёлд нүүдэлчдийн хуучин уламжлалыг хадгалахын зэрэгцээ хот суурин соёлын нөлөө урьд нүүдэлчдийнхээс илүүхэн тусч байснаараа онцлогтой юм. <br /> Шашин шүтлэгийн хувьд тэдний зарим хэсэг нь буддийн сургаалийг дэлгэрүүлж байжээ. VIII зууны сүүлчээс уйгаруудад манихейн шашин нэвтрэн орж, 763 онд манихейн шашныг төрийн шашин болгон тунхагласан ба X зууны үед уйгарын зарим хэсэг несториан сургаалыг баримталсан христосын шашныг авч дагасан боловч ихэнх уйгарууд бөө мөргөлтэй хэвээр үлджээ.</span></p> <p align="center" style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" class="MsoNormal"><strong><span lang="MN" style="font-size: 18pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;; color: #3366ff;">Сяньби улс</span></strong><span lang="MN" style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;"></span></p> <p style="text-align: justify; line-height: normal;" class="MsoNormal"><span lang="MN" style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;"><br /> Хүннүгийн дараа монгол нутагт МӨ I зууны сүүлчээр эртний дунху нарын угсааны Сяньби нар ноёрхлоо тогтоожээ. Сяньби нь Хүннү гүрний бүрэлдэхүүнд багтаж явсан Төв Азийн нүүдэлчин монгол угсааны овог, аймгуудаас бүрдэж байжээ. МӨ 150-иад оны үед Сяньбийн цэргийн эрхтний хүү Танышихуай Сяньби аймгуудыг нэгтгэн захирчээ. Улмаар хуучин Хүннү улсын газар нутгийг бараг бүгдийг эзэлж авчээ. Тэр цагаас хойш Хүннүгийн үлдэгдэл хүн ам болоод Сяньбийн төрөл угсааны Ухуань аймгийн хүн ам Сяньби нэрийн дор явах болж, Сяньбийн хүч чадал нь нэмэгдсэн байна. <br /> Сяньби улс Хүннүгийн адил өрнөд, дорнод, төв 3 хэсэг болж, нийт 12 зонхилогчид хуваагдан захирагдаж байжээ. МӨ III зууны дундуур Сяньби аймгийн холбоо задарч, хэдэн тусгаар аймаг болон салжээ. Тэдгээрээс Сяньбийн угсааны Муюн, Тоба зэрэг аймгууд одоогийн Өвөр Монгол, Хойд Хятадын нутагт өөрсдийн төр улсыг байгуулж, нэлээд хугацаанд оршин тогтносоор байжээ. <br /> <br /> Сяньби улсын эдийн засгийн үндэс нь Хүннүгийн адил нүүдлийн мал аж ахуй байсан. Мөн сяньби нар ан гөрөө эрхэлж, олзны хятадуудаар тариа тариулдаг байсан аж. Сяньбийн нийгмийн байгуулалд овгийн байгууллын үлдэц багагүй байсан боловч тэдний дунд нийгмийн ялгарал гүнзгийрч, төр ёс, соёл иргэншлийн хөгжилд нь ихээхэн дэвшил гарч байв. Сяньби улс байгуулагдсаны дараа бичиг үсэг үүсч, утга соёл, эдийн боловсролын хөгжилд нь нэлээд ахиц гарсан байна. Сяньбийн бичиг үсэг нь Хүннүгийн адил модон дээр сийлж бичдэг эртний бичгийн нэг хэлбэр байжээ. <br /> Сяньби нар Хүннүгийн адилаар амьтдын нэрт 12 жилийн хуанли хэрэглэж байв. Мөн тэд дуу хөгжим, шүлэгт ихэд дуртай байж. Эртний зарим сяньби дууны үг нь хятад орчуулгаар бидний үед уламжлагдан ирсэн байдаг. Сяньби нар нь тэнгэр газар, онгон савдаг, өвөг дээдсээ шүтэн бишрэх бөө мөргөлтэй байв. Тэдний дунд бөө удган, мэргэч төлөгч нар ихээхэн нэр нөлөөтэй байжээ. Сяньби нар гэрлэхдээ, хүргэн нь хадмын гэрт 2 жил суух ёстой байв. Сяньби нарын оршуулгын ёслолын нэг онцлог бол нас барсан хүний сүнсийг харж сахиулахаар нохой дагуулж оршуулдаг байсан явдал юм. Сяньби нар нүүдэл хийх ба цэрэг мордох, баяр ёслолын үеэр гурвалсан морин тэрэг хэрэглэдэг байжээ. Сяньби улсын хааныг өргөмжлөхдөө хар эсгий дээр 7 хүн хааныг түшин суулгаж, өргөж залдаг байсан нь хожмын монголчуудын хаан өргөмжлөх заншилд уламжлагдан үлджээ.</span></p> <p align="center" style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" class="MsoNormal"><strong><span lang="MN" style="font-size: 18pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;; color: #3366ff;">Түрэгийн хаант улс</span></strong><span lang="MN" style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;"></span></p> <p style="text-align: justify; line-height: normal;" class="MsoNormal"><span lang="MN" style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;"><br /> 552 онд түрэг аймгууд Жужаны хаант улсыг бут цохисны дараа Монгол нутагт төрийн шинэ нэгдэл болох Алтайн түрэгийн удирдагч түмэн /Буман/ тэргүүлсэн Түрэгийн хаант улс байгуулагдсан. Түрэг аймгийн зонхилогч Буман Жужан улсын харьяанд байсан олон овог аймгийг нэгтгэж, биеэ &quot;Эл&quot; хаан хэмээн өргөмжилжээ. Түрэгийн хаант улсын төв нь Орхон голын сав газар оршиж байсан байна. Түрэг аймгууд нь эрт цагт Хүннү гүрний бүрэлдэхүүнд багтдаг байжээ. Жужан улсын үед тэд Алтайн уулсаар нутаглан төмөр хайлуулж, жужан нарт алба барьдаг байв. Түрэг улс нь зуу гаруй жил оршин тогтнож байгаад Тан улсын эрхшээл нөлөөнд орж, 50 гаруй жил болжээ. VI зууны сүүлчээр Түрэгийн язгууртнууд Кутулуг, Тоньюкук нараар удирдуулсан том бослого гарч, Түрэгийн хант улсыг сэргээн байгуулсан байна. Тэр цагаас хойш Түрэгийн хант улс тусгаар тогтнолоо хамгаалж, Хятадын Тан улстай өрсөлдөн тэмцсээр байжээ. Гэвч 745 онд Түрэг улсын дотоод хямрал гүнзгийрсэн үеэр уйгур аймгууд бослого гаргаж, Түрэг улсыг мөхөөжээ. <br /> <br /> Түрэгийн төр улсын тэргүүнийг хан гэх бөгөөд язгууртнууд нь ябгу, шад, буюрук, дархан гэх мэт цол хэрэглэдэг байв. Түрэг улс нь нүүдэлчдиин уламжлал ёсоор зүүн, баруун, төв гэсэн 3 хэсгээс бүрдэж байв. Баруун жигүүрийг нь тардуш, зүүн жигүүрийг нь төлөс хэмээн нэрлэдэг байжээ. Түрэгүүд Төв Азийн нүүдэлчдийн уламжлалт соёлыг хөгжүүлж, эдийн болон утга соёлын өв санг үлдээжээ. Түрэгийн соёлын түүхэнд гарсан том амжилт бол &quot;Орхон Енисейн бичиг&quot; хэмээн алдаршсан 38 үсэг бүхий авианы бичгийг зохион хэрэглэсэн явдал юм. Уг бичгийн үүслийг эрдэмтэд эртний согд бичиг болоод Төв Азийн эртний нүүдэлчдийн овог аймгийн тамга тэмдэгтэй холбон үздэг. Монгол улсын нутгаас Түрэгийн руни бичгийн дурсгал нийт 50 гаруй олдоод байна. Тэдгээрээс Билгэ хан, Куль-Тегин, Тоньюкук зэрэг алдартай язгууртны дурсгалд зориулсан гэрэлт хөшөөдийн бичээсийг дурдаж болно.<br /> <br /> Монгол улсын нутагт хадгалагдан үлдсэн Түрэгийн эд өлгийн дурсгалын нэг хэсэг бол булш оршуулга, тахилын байгууламжууд юм. Түрэгүүд анхандаа үхэгсдийг оршуулахдаа, амьд ахуйдаа хэрэглэж байсан эд зүйлс, хүлэг морьдынх нь хамт шатааж чандарладаг байжээ. Хожим нь нүх ухаж, газарт булж оршуулах болжээ. Мөн нас барагчдад зориулан тахилын онгон үйлдэж, шүтлэгийн зан үйл гүйцэтгэдэг байжээ. Түрэгийн ихэс язгууртанд зориулсан сүрлэг том тахилын онгоны тоонд Куль-Тегин, Тоньюкукын цогцолбор дурсгалуудыг дурдаж болно. Эртний түрэгүүдийн дүр царай, гэзэг үс, хувцас хэрэглэлийн зүйлсийг тодруулахад Түрэгийн үеийн хүн чулуун хөшөөд чухал сурвалж болдог. Өдгөө Монгол улсын нутгаас Түрэгийн үед холбогдох хүн чулуу 400 гаруй олдоод буй. Тэдгээр хүн чулууг боржин буюу гантиг чулуугаар урлан хийдэг байжээ. Түрэгүүд үндсэндээ бөө мөргөлийг шүтдэг байв. Гэхдээ тэдний дунд буддын болон загалмайтны шашны нөлөө нэвтэрч байсан бололтой.</span></p> <p align="center" style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" class="MsoNormal"><strong><span lang="MN" style="font-size: 18pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;; color: #3366ff;">Кидан гүрэн</span></strong><span lang="MN" style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;"></span></p> <p style="text-align: justify; line-height: normal;" class="MsoNormal"><span lang="MN" style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;"><br /> Кидан нар нь эртний дунху нараас гаралтай бөгөөд монголчуудтай нийтлэг нэг гаралтай юм. Кидан хэмээх угсаатны нэр анх МӨ IV зууны сүүл үеэс түүхэнд нэр тэмдэглэгдэх болсон ажээ. 917 онд Киданы тэргүүлэгч Амбагян 3 жил тутам тэргүүлэгчийг сонгодог журмыг зөрчин, Киданы хаан ширээг үе улиран залгамжлах болгов. Мөн Киданы хуучин 8 аймгийг үндэс болгож, Кидан улсыг байгуулжээ. Улмаар Амбагян болон түүнийт залгамжлагчид хөрш зэргэлдээ нүүдэлчид болон Хойд Хятадын 16 муж улсыг эзлэн авчээ. Тэр үеэс Кидан улс их гүрний зиндаанд хүрч, улсаа Их Ляо улс хэмээн нэрлэх болов. Кидан гүрэнд нийт 50 гаруй аймаг, улс багтсан бөгөөд тэдгээр нь өмнөд, умард, гадаад гэж хуваагддаг байжээ. Улсын нутаг дэвсгэр нь дорнод далайгаас Алтайн уулс хүртэл, Туул голоос Хятадын цагаан хэрэм хүртэл өргөжижээ. Гэвч Кидан гүрэнд эзлэгдсэн зүрчид аймгийнхан 1118-1125 онд Хятадын Сүн улстай хүч хавсран Кидан гүрнийг мөхөөжээ. Киданы нэг хэсэг Монгол, Манжуур, умард Хятадад шинээр тогтсон Алтан улсад багтаж, Елюй Да-ши жанжин тэргүүтэй нөгөө нэг хэсэг нь Алтан улсыг дагалгүй баруун зүг одон Дундад азид Си Ляо /Баруун Ляо/ буюу Хар Кидан хэмээх нэрээр тэмдэглэгдэх болсон улсыг байгуулжээ.<br /> <br /> Кидан гүрний хүн ам нь нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийн түвшин, соёлын хөгжлөөр харилцан адилгүй, нүүдлийн болоод суурьшмал хоёр янзын амьдралтай иргэдээс бүрэлдэж байв. Тиймээс Кидан гүрэнд мал аж ахуй, газар тариалан, худалдаа арилжаа, гар үйлдвэр нь бүс нутаг бүрийн онцлогтой хөгжиж байжээ. Кидан нарын эдийн болон оюуны боловсрол нь урьдах нүүдэлчин аймаг, улсуудаас нэлээд урагш ахисан байжээ. Киданы соёл нь нүүдэлчдийн соёлыг суурьшсан тариаланчдын соёлтой холбосон нэлээд содон шинжтэй байсан аж. Киданы нутгийн төв, өмнөд, зүүн өмнөд хэсэгт оршин суугсдын дунд хот балгад, сүм дуган, суврага, чулуун гүүр зэргийг барих арга ухаан нэлээд хөгжиж байв. VIII-Х зууны үед газар тариалан, гар урлалын хөгжлийг дагаад нэхмэл сургалт, тариалангийн арга ухаан, ялам ургуулах, хүр үржүүлэх зэрэг мэдлэг дэлгэрч байжээ. <br /> <br /> Киданы соёл боловсролын хөгжилд гарсан том ололт нь Их, бага бичгүүдийг зохион хэрэглэсэн явдал болно. Киданы Их бичгийг 920 онд Амбагяны ач хүү Лубугу, эрдэмтэн Тулюйбу хоёр хятад бичгээс үлгэр авч зохиожээ. Харин Амбагяны хүү Елюй Тэла (Жүңдүхүн) уйгур бичгээс үлгэрлэн зохиосон бичиг нь Киданы Бага бичиг хэмээн алдаршжээ. X зуунаас Киданд шүлэг магтаал, дуу, тэмдэглэл зэрэг утга зохиолын олон төрөл хөгжиж байв. Кидан гүрэнд кидан, хятад гэсэн эрдмийн хоёр хүрээлэн байсан ажээ. Кидан гүрний үед улсын албан түүх, шастир зохиох ажил амжилттай хөгжиж, олон алдартай түүхчид төрөн гарч байв. Бас киданчууд нутгийнхаа газрын зургийг зохиож, тайлбарыг хийсэн явдал нь газар зүйн ухааны хувьд чухал зүйл болжээ. Кидан нарын үндсэн шүтлэг нь бөө мөргөл байсан боловч будда, күнз, даосын сургаалтнууд бий болж байв. Кидан гүрний гадаад харилцааңд соёлын харилцаа чухал байр эзэлж байжээ. Кидан нар гадаад орнуудад ном судраар бэлэг явуулж, гаднаас мөн бичиг судрын зүйлсийг хүлээн авдаг байсан ажээ. Кидан гүрэн Төв Ази, Дорнод Азийн уудам нутагт амьдран суусан монгол, хамниган зэрэг аймаг угсаатны нийгэм, соёлын хөгжилд чухал нөлөө үзүүлсэн билээ.</span></p> <p class="MsoNormal"><span lang="MN"> </span></p>http://duusee.blog.gogo.mnhttp://duusee.blog.gogo.mn/read/entry405679Fri, 1 Jun 2012 19:00:57 ULATБАГАД СУУСАН МОНГОЛ УХААН НАСАН ТУРШИЙН ХӨРӨНГӨhttp://duusee.blog.gogo.mn/read/entry405678<!--[if !mso]> <style> v\:* {behavior:url(#default#VML);} o\:* {behavior:url(#default#VML);} w\:* {behavior:url(#default#VML);} .shape {behavior:url(#default#VML);} </style> <![endif]--><!--[if gte mso 9]><xml> <w:WordDocument> <w:View>Normal</w:View> <w:Zoom>0</w:Zoom> <w:TrackMoves>false</w:TrackMoves> <w:TrackFormatting/> <w:PunctuationKerning/> <w:ValidateAgainstSchemas/> <w:SaveIfXMLInvalid>false</w:SaveIfXMLInvalid> <w:IgnoreMixedContent>false</w:IgnoreMixedContent> <w:AlwaysShowPlaceholderText>false</w:AlwaysShowPlaceholderText> <w:DoNotPromoteQF/> <w:LidThemeOther>MN</w:LidThemeOther> <w:LidThemeAsian>X-NONE</w:LidThemeAsian> <w:LidThemeComplexScript>X-NONE</w:LidThemeComplexScript> <w:Compatibility> <w:BreakWrappedTables/> <w:SnapToGridInCell/> <w:WrapTextWithPunct/> <w:UseAsianBreakRules/> <w:DontGrowAutofit/> <w:SplitPgBreakAndParaMark/> <w:EnableOpenTypeKerning/> <w:DontFlipMirrorIndents/> <w:OverrideTableStyleHps/> </w:Compatibility> <m:mathPr> <m:mathFont m:val="Cambria Math"/> <m:brkBin m:val="before"/> <m:brkBinSub m:val="&#45;-"/> <m:smallFrac m:val="off"/> <m:dispDef/> <m:lMargin m:val="0"/> <m:rMargin m:val="0"/> <m:defJc m:val="centerGroup"/> <m:wrapIndent m:val="1440"/> <m:intLim m:val="subSup"/> <m:naryLim m:val="undOvr"/> </m:mathPr></w:WordDocument> </xml><![endif]--><!--[if gte mso 9]><xml> <w:LatentStyles DefLockedState="false" DefUnhideWhenUsed="true" DefSemiHidden="true" DefQFormat="false" DefPriority="99" LatentStyleCount="267"> <w:LsdException Locked="false" Priority="0" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Normal"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="heading 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 7"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 8"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 9"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 7"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 8"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 9"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="35" QFormat="true" Name="caption"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="10" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Title"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="1" Name="Default Paragraph Font"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="11" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Subtitle"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="22" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Strong"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="20" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Emphasis"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="59" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Table Grid"/> <w:LsdException Locked="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Placeholder Text"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="1" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="No Spacing"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Revision"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="34" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="List Paragraph"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="29" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Quote"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="30" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Intense Quote"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 1"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 2"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 3"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 4"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 5"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 6"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="19" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Subtle Emphasis"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="21" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Intense Emphasis"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="31" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Subtle Reference"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="32" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Intense Reference"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="33" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Book Title"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="37" Name="Bibliography"/> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" QFormat="true" Name="TOC Heading"/> </w:LatentStyles> </xml><![endif]--><!--[if gte mso 10]> <style> /* Style Definitions */ table.MsoNormalTable {mso-style-name:"Table Normal"; mso-tstyle-rowband-size:0; mso-tstyle-colband-size:0; mso-style-noshow:yes; mso-style-priority:99; mso-style-parent:""; mso-padding-alt:0in 5.4pt 0in 5.4pt; mso-para-margin-top:0in; mso-para-margin-right:0in; mso-para-margin-bottom:10.0pt; mso-para-margin-left:0in; line-height:115%; mso-pagination:widow-orphan; font-size:11.0pt; font-family:"Calibri","sans-serif"; mso-ascii-font-family:Calibri; mso-ascii-theme-font:minor-latin; mso-hansi-font-family:Calibri; mso-hansi-theme-font:minor-latin; mso-ansi-language:MN;} </style> <![endif]--><!--[if gte mso 9]><xml> <o:shapedefaults v:ext="edit" spidmax="1027"/> </xml><![endif]--><!--[if gte mso 9]><xml> <o:shapelayout v:ext="edit"> <o:idmap v:ext="edit" data="1"/> </o:shapelayout></xml><![endif]--> <p style="line-height: normal;" class="MsoNormal"><strong><span lang="MN" style="font-size: 24pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;"><br /> </span></strong></p> <p align="center" style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" class="MsoNormal"><img width="150" vspace="5" hspace="5" height="108" align="left" alt="Description: http://www.mongoliandream.mn/images/stories/tuvshintugs%20guai.jpg" src="file:///C:/Users/ORSHIK~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image002.jpg" /><strong><span lang="MN" style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;; color: #333399;">Монгол Улсын Гавъяат багш Ц.ТҮВШИНТӨГС</span></strong><span lang="MN" style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;"></span></p> <p style="margin-bottom: 0.0001pt; line-height: normal;" class="MsoNormal"><span lang="MN" style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;">Хүний хөгжил хүүхэд наснаас эхэлдэг. Хүүхэд гэж хэн юм бэ, хүүхэд юу бодож тэмүүлж байх ёстой юм бэ, юуг сурч дадлагажих хэрэгтэй юм бэ гэдэг талаар хөндөн ярья. Монголчууд хүүхдийг эрхэм баяны нэгд тооцдог. Үр хүүхдээ бүхнээс эрхэмд тавьдаг, үр хүүхэд олонтой хүнийг баянд тооцдог ард түмэн тийм ч олон биш. Дэлхийн бүх оронд жийп машин унадаг болж, цөмөөрөө компьютер, гар утас хэрэглэдэг болж. Ийм үед нэг улс нөгөөгөөсөө юугаараа ялгарах юм бэ гэдэг асуулт гарч ирнэ. Аль ч оронд дээд түвшинд хүртэл өөрийгөө хөгжүүлсэн, эрдэм чадалтай хүн буюу хөгжсөн хүн хамгийн эрхэм байгаа юм. Монголын хувьд ч ялгаагүй, гэхдээ бусдаас илүү ийм шаардлага байна. Яагаад гэвэл, бидэнд машины ч юм уу том брэнд үйлдвэр байхгүй. Тэгэхээр энэ жижигхэн улсын нэр алдрыг гаргах брэнд нь залуучууд, иргэд нь л байна. Өнөөдөр Монголын хүүхэд залуус дэлхийн дэвжээн дээр гараад ирсэн гэж болно. Та нар мэднэ дээ, А.Мөнгөнтуул гэж шатарчин охиныг. Энэ охин 15 настайдаа шатрын их мастер болсон. Дөнгөж сая 20 насныхаа босгон дээр Брюселд эмэгтэйчүүдийн дэлхийн их мастерын болзол хангалаа. ШУТИС-ийг 16-тайдаа төгссөн Э.Энхпүрэв гэж хүү одоо 19-хөн настай ч хувийн сургуультай. Тэр хүү одоо докторын дисертацаа хамгаалж байна. Монголын залуус дэлхийн дэвжээн дээр гараад&nbsp; ирж байна. Дэлхийн дэвжээн дээр гарч ирнэ гэдэг нь монгол тэмүүллийн жинхэнэ эзэд болж байна гэсэн үг. <br /> Хүүхэд нас бол хүний хөгжлийн эгзэгтэй атлаа хамгийн сонор соргог үе. Бас танин мэдэхүйн асар өргөн багтаамж, хөгжлийн асар их хурд, насан туршийн их авьяас булгийн эх булаг гэж хэлж болно. Хүүхэд бол гэнэн цагаан, муу санаа суугаагүй хамгийн бурханлаг ард түмэн. Хүүхэд хаана амьдарч байна, тэр газраа баяр баясгалан, инээд хөөрөөр цалгиулж явдаг. Иймээс та нар хүүхэд насаа хүндэтгэх хэрэгтэй, томчууд хүүхдийг хайрлах учиртай. Манай ард түмэн тун сайхан өв сантай. Монгол хүмүүсийн олон зууны турш мөрдөж ирсэн үзэл номлол, дэг жаяг нийт хүн төрөлхтний асуудал болчихсон. Тухайлбал, 1989 онд батлагдсан хүүхдийн эрхийн конвенцод 192 орон нэгдээд байгаа. Ийм олон орон хүлээн зөвшөөрч нэгдсэн өөр конвенц байхгүй. Хүүхдийн эрхийн төлөө, тэдэнд тавих халамж анхаарлын төлөө бүх дэлхийнхэн ингэж нэгджээ. Үе хойчоо гэсэн сэтгэл нэг улс орны төдийгүй нийт хүн төрөлхтний хамгийн нандин асуудал болчихсон нь харагдаж байгаа биз. Монголоо хөгжүүлье гэсэн хүсэл тэмүүллийн гол цэг нь хүүхэд болчихоод байна.<br /> Зарим эрдэмтэн, нийгэм судлаач “Хүүхэд бол ирээдүйн иргэн” гэж хэлсэн байна. Би үүнийг өөр талаас нь хардаг. Хүүхэд бол өнөөдрийн иргэн. Хүүхэд өнөөдөр л бэлтгэгдэж, идэвхтэй хөгжсөнөөр маргаашийн шилдэг иргэд болно. Эндээс үндэслээд хүүхдийн оролцоо гэдэг түгээмэл ойлголт гараад ирлээ. Хүүхэд өөрийнхөө амьдралыг зохион байгуулах, мэргэжил, авьяас чадвар, чадал чадамж, давуу талдаа түшиглэн өөрөө сонгох хэрэгтэй. Амьдрах ур чадварыг багаасаа эзэмших шаардлагатай. Амьдрах ур чадвар гэдгийн цаана өөрийгөө үнэлэх, сайн талаа мэдэх, өөрийгөө шүүмжилж, өөртөө итгэл хүлээлгэх тухай асуудал агуулагдаж байгаа юм. Би юугаараа дутуу байна вэ, би ямар нөөцөө ашиглаж чадахгүй байна вэ? Ингэж өөрөөсөө асууж, бусадтай харьцуулж бодно гэдэг бол амьдрах ур чадвар. Саяхнаас зарим сургуульд амьдрах ур чадварын хичээл орж эхэлсэн. Энэ үнэхээр дэвшил. <br /> Конвенцоор ч тэр, Монгол Улсын хуулиар ч тэр хүүхэд буюу 18-аас дотогш насныхан төрийн, эцэг эхийн асрамж халамжинд байх ёстой. Энэ үеэ хүүхэд зөв ашиглах хэрэгтэй. 18 насны босго даваад бүх ачаа толгой дээр ирнэ шүү дээ. Аав ээжээсээ алслагдаад, нутаг орноосоо холдоод, магадгүй эх орноосоо гараад явахад амьдралын бэлтгэлтэй бол. Аав ээжийнхээ өгсөн хэдэн төгрөгийг заран заран сурч байгаа бол маш идэвхтэй сур. Үүний тулд зорилгоо зөв тодорхойлж, мэргэжилдээ эзэн бол. Зарим нь сурч хөгжихийн хажуугаар ажил хөдөлмөрийн харилцаанд ороод явж байгаа. Хуулийн дагуу 16 наснаас хойш хөдөлмөр эрхлэх нь нээлттэй шүү дээ. 18 настайгаасаа сонгуульд орно. Ингээд л “чи ямар үзэл бодолтой иргэн бэ” гэж чамаас асууж эхэлнэ. Амьдрал, нийгмийн харилцаа өөрийн гэсэн толгойг чинь шаардаж эхэлнэ. Тэгээд болоогүй ээ, хөвгүүд цэрэгт татагдана. Сурагчийн ширээн дээр байсан хүүхдүүд хил дээр эх орноо манах үүрэг хүлээнэ. Ингэхэд эх орны талаар тодорхой ойлгоцтой, бэлтгэлтэй байх хэрэг гарна. Магадгүй гадаадад сурч сурвал Монголын нэрийн хуудас болж таарна. Хэрэв муу муухай явбал Болдоо,&nbsp; Нараа гэхээс илүү энэ монгол хүн, энэ монгол залуу гэж л хэлэгдэнэ. Ингээд бодохоор хүүхэд наснаасаа иргэний төлөвшил бий болгох хэрэгтэй болж байгаа биз. Дургүй ламд дарж байж сахил хүртээнэ гэж манай ард түмэн хэлдэг дээ. Өөрөө идэвхгүй бол ямар ч эрдэм утгагүй. Аливаа юм хоёр талын идэвхтэй үйл ажиллагааны дүнд бүтнэ. Чиг зорилгыг хүүхдүүдийн өөрсдийнх нь идэвх оролцоо л зааж өгдөг. Шавь идэвхтэй байх буюу шавь төвтэй сургалтыг бид эрхэмлэж байгаа. Хоёр талаасаа идэвхтэй байж сургалтын үр дүн, мэдлэг оюуны их далай бий болно. <br /> Бидний ярилцах бас нэг сэдэв бол манай ард түмний үр хүүхдийнхээ төлөө гэсэн өв уламжлал. Монголчууд хэзээ ч үр хүүхдээ тээршаадаггүй. “Үргүй хүн үхэхийн цагт гутамшиг, үхэргүй хүн өвлийн идшээр гутамшиг” гэдэг хэлц үг ч хэлж үлдээсэн байна. Энэ үг үр хүүхдээ гайхамшиг, үнэт баялаг гэж үздэг сэтгэлгээний тусгал юм л даа. Үер урсгаад явчихгүй, түймэр шатаагаад үгүй болгочихгүй, мөнгөний ханш унахад дундарчихна гэж айхгүй насан туршийн итгэлтэй баялаг минь гэж боддог учраас монголчууд “Нэг хүүхэд байвал оргүй юм шиг бод, хожмын өдөр өнчдөнө. Хоёр хүүхэдтэй бол нэгийн дайтай бод, юмыг яаж мэдэх вэ нэг болчихвол яана” гэж ярьдаг. Уг нь, айл болгон 4-өөс дээш хүүхэдтэй байж л Монголын хүн ам өснө. Үр хүүхэд л элэгсэг халуун ам бүл бүрдүүлдэг юм шүү. Өнөөдрийн гэр бүлүүдэд хүүхдийг тээршаах&nbsp; биш үнэлэн хайрлах сэтгэл их үгүйлэгдэж байх шиг. Цалин мөнгө хүрэлцэхгүй байна, нэг л хүүхэдтэй байхад хангалттай гэх мэтээр төвөгшөөн бодож өрх гэрийн ирээдүйн хувь заяа, цаашилбал Монгол Улсын хувь заяаг дутуу бодож байгаа тал байна. <br /> Бидний монголчуудыг дэлхийнхэн ер нь сайнаар хэлдэг. Монгол хүн аливаа ажилд түргэн дадлагаждаг, гадаад хэлийг гайхалтай сурдаг, сониуч зантай, өөртөө шингээн тусгаж авахдаа сайн гэж үнэлдэг. Монгол хүн нэг жижиг зүйлийг ч эргэцүүлж дүрслэн боддог. Жишээ нь, хонины бэлчээрт яваа хүн орчин тойрон дахиа ямагт сонирхон ажиглаж л байдаг. Эндээс улбаалаад бүгд судлаач болчихно. Суурин соёлд дадлагажаад одоо бид судлаачаас гадна шинэ юм бүтээдэг бүтээлч болох хэрэгтэй. Тиймээс манай хүүхэд залууст их хариуцлага байна. <br /> Хүүхдэд багаас нь үндэсний үзэл суулгах хэрэгтэй байна. Ухаан санаа нь тогтворжоод, сэтгэл санаа нь төлөвшсөн хойно үүнийг чихэж бий болгоно гэдэг хүнд. Иймээс багаас нь монгол хүн гэдгийг нь мэдрүүлж, монгол хүний бахархлуудыг ойлгуулан шингээж өгөх хэрэгтэй юм. Манай монголчуудын эрхэмлэдэг, хүндэлдэг, хориглодог, цээрлэдэг маш олон аман хууль, ёс заншил бий. Энэ бүхний цаана их эрдэм ухаан байгаа. Энэ эрдэм ухааныг хүүхдийн сурган хүмүүжүүлэх арга хэрэглэл болгож ашиглахдаа бид тун хангалтгүй байгаа гэж би хувьдаа дүгнэдэг. Хүүхэд насанд нь амьдралын дадал заншил бий болгож баймаар байна. Хүмүүжил гэдэг үгийг задалж ойлгоод үзье. Хүн, хүмүүншил, тэр бүү хэл монгол бичгээ хүртэл хүмүүн бичиг гэдэг. Бүгд нэг л үндэстэй. Манай зарим эрдэмтэн хүнжил, хүншил гэж ярьдаг. Хүнших үйл явцыг л хэлээд байна аа даа. Тэгэхээр хүмүүжил гэдэг бол хүн болох, хүнших эрдэм юм гэж ойлгож болно. Биологийн амьтан байсан нялх хүүхэд орчин тойрноо таньж, харилцаж сурч байгаа нь хүнших эрдэмд суралцаж байгаа хэрэг юм. Хүүхэд нас гэдэг бол танин мэдэж, хүнших зааг дээр байгаа эгзэгтэй нас. Үүнийг орхиж ер болохгүй. Тоомжиргүй орхивол хамгийн эмзэг хурц сониуч байдаг цаг үеийг алдчихна. Болж өгвөл бага ангиас нь үндэсний хөгжил гэдэг хичээл ормоор байна. Монголчуудын амьдралын арга ухаан, ялангуяа монгол ард зоны олон зуун дамнуулан захиж хадгалж ирсэн ариун ёс журмыг хэвшүүлбэл яваандаа монгол хүн гэдгээрээ бахархах баттай үндэс суурь болно. <br /> Хүүхдийн хүмүүжил төлөвшлийн тухай яриагаа би өөрийн хүүхэд насны дурсамжуудаар жишээлэн ярья л даа. Миний хүүхэд нас Ховд аймгийн Дөргөн суманд, өөрөөр хэлбэл Хар-Ус нуур, Чоно харайх голын хөвөөн дээр өнгөрсөн. Тун сониуч хүүхэд байсан болохоор миний хүүхэд нас их тод мөртэй. Юм юм хийх юмсан гэж оролдоно, гэхдээ хэл жаахан муутай, хэлгий хүүхэд байлаа. Манай ангийн багш Сайлаа гэж хүн. Сайлаа багш маань өдөр бүр дөрвөн мөр шүлэг тогтоож ир гэсэн хатуу даалгавар надад өгнө. Би ч даалгавраа сайн биелүүлсэн. Монголынхоо “Миний нутаг”, “Хэнз хурга”-аас эхлээд Оросын “Зоя”, “Өвгөн партизаны яриа” хүртэл тун олон шүлэг цээжилсэн дээ. Ингэсээр жилийн дараа миний хэлгий засагдаж, хоёр дахь жилээсээ концертонд шүлэг уншдаг, гурван жилийн дараа харин концерт хөтөлдөг боллоо. Багш минь миний сониуч зан дээр дөрөөлөн хэлгийг минь засч өгсөн хэрэг шүү дээ. Хэлгий засагдсанаас хойш сургууль дээрээ “Бардам туулай” гэдэг жүжиг хүртэл тоглоод хэсэгтээ л би уран сайханч болсон юм даа. Миний багш нар надад үнэхээр сайхан үлгэр дуурайл үзүүлснээс ч тэр үү би багш болохыг их хүсдэг байлаа. Багш ч болсон. Багш нар минь тун сайхан бичдэг хүмүүс, тэднийгээ дуурайсаар байгаад муугүй бичигтэйд тооцогдох болсон. Одоо ч ингэж үнэлэгддэг. Энэ маань намайг монгол хэлний багш болоход нөлөөлсөн байх. Монгол хэлний багш хүн муухай, бас алдаатай бичиж болохгүй биз дээ. <br /> Хүүхэд насны минь тэмдэглүүштэй бас нэг зүйл бол салаан дарга, ангийн дарга, бүлгийн дарга зэрэг сонгуульт ажил хийж явсантай минь холбоотой. Анд нөхөдтэйгээ нийлж хамтарч ямар нэгэн ажил үйл бүтээхэд би багаасаа дадлагажсан. Хамтарч аялалд явах, биеийн тамирын уралдаан тэмцээнд орох, настай хүнд туслах, хэн нэгнийхээ жаргал зовлонг хуваалцах гэх мэт хамт олонч амьдралд туршлагажуулсан бүхэн хожмын амьдралд минь эргээд сайн нөлөө өгсөн. Дашрамд хэлэхэд, олон нийтийн ажил хийхдээ нэг хүн дээр овоолоод байх биш тараан байрлуулсан маягаар бүгдээрээ хийж байвал тун зохилтой. Идэвхтэн нэг хүүхэд сонгуульт ажил албанд байнга байгаад байх биш ээлжилж хийвэл хүүхэд бүр нийгмийн ажлын дадлага чадвартай болох, тэр ажлын давуу сул тал, жаргал зовлон, туршлага сургамжийг мэдэхэд хэрэгтэй болов уу гэж би боддог. Надад бас хамгийн том эрдэм үлдээсэн юм бол малчин ахуй минь. Би 10 хүүхэдтэй айлын хамгийн том нь. Олон дүүтэй ах хүний хариуцлага гэж айхтар юм байна. 17 нас хүртлээ малчин аав ээжийнхээ гар дээр байлаа. Хонь малаа хариулах, хурдан морь уяхаас эхлүүлээд хөдөөний малчин хүүхдийн хийдэг бүхнийг хийж сурч өссөн. Манайх нэлээн хэдэн тэмээтэй айл байсан учраас тэмээний эрэлд явна. Аав ээждээ дэм болох гэж явсан, сурсан ажил бүхэн маань миний хожмын амьдралд тустай эрдэм байсан. <br /> Бид цөөхүүлээ гэж мэдэрч ойлгож л байгаа бол нэг хүн хэд хэдэн хүний ажил хиймээр байна. Манай нийгмийн салбар бүрт шахам өндөр мэдлэг мэргэжилтэй хүн дутагдаж байна. Тийм хүмүүсээ гадагшаа гаргаад алдаад байгаа нь өнөөгийн санаа зовоосон сэдэв. Нэг чадалтай хүн улс орондоо гадны нэг чадалтай хүнээс илүү үр дүн өгмөөр байна. Харамсалтай нь, оюуны нөөцтэй чадавхтай залуучууд гараад, олонх нь тэндээ суурьшчихаад байна. Энэ их хайран юм. Гэхдээ тэд гадаадад ажиллахдаа шинэ сэргэг олон юм сурч ирж байгааг нь үгүйсгэх аргагүй. Эх орондоо хэрэгцээтэй үед тэд буцан ирж их сурсан мэдсэнээрээ үйл бүтээнэ гэдэгт би найдаж байна. <br /> Үүн дээр түшиглээд нэг зүйлийг хэлэхэд, мэргэжлээ сонгох үнэхээр чухал. Миний эх оронд чухам хэн хэрэгтэй байна, би чухал хэн болох вэ, юугаараа эх орондоо хэрэг болох вэ гэдэг асуулт маш чухал байна. Жишээлбэл, ХАА-н хөгжил, геологи эрдэс баялгийн салбарын хүн ямар их хэрэгтэй байна вэ. Байгаль орчноо хамгаалах, монгол хүнийхээ эрүүл мэндийг хамгаалах салбаруудад хүн хэрэгтэй байна. Монголын их баялгийг эх орон, ард түмэндээ хэрэгцээтэй байдлаар ашиглахад, ард түмэн, ахан дүүсээ урт наслуулахад туслах мэргэжил эзэмшмээр байна. Бүгдээрээ дипломатч, эсвэл хуульч болох хэрэггүй. Одоо ингэж байгаа учраас л нарийн ширийн юм хийх хүн олдохгүй байна шүү дээ. Энэ нь хүүхэд залуусын буруу биш, нарийн удирдлага зохицуулалт дутагдсаных. Гэхдээ хүүхэд залуусын зүгээс эх оронд маань юу хэрэгтэй байна, би юу хийвэл аж амьдралаа найдвартай аваад явах вэ гэдгийг бодож, шийдэж явах нь том хувь нэмэр юм шүү. Би юу хийж чадахав, би юунд авъяастай вэ, би аав ээжийнхээ ямар мэргэжлийг залгаж авах буюу тэдний тархинд хадгалаастай яваа их номын санг ашиглахав, аль эсвэл манай нутагт ямар давуу тал, үнэт нөөц байнав, түүн дээр би ажиллавал яаж амжилтанд хүрэхэв. Эдгээрт хариулж шийдвэр гаргах маш чухал байна. Дээд боловсрол эзэмшсэн хүн гадаадад рестораны аяга таваг угааж, зочид буудлын үйлчлэгч хийж явах хайран байна. Үүний оронд мэргэжлийнхээ дагуу магистр, докторт сурч, эрдмийн зэрэг цол хамгаалж, үйлдвэрлэлийн дадлага хийж байвал өөр хэрэг. Үүнийг бол Монголынхоо нэр хүндийг өргөж, иргэнлэг эх оронч яваа гэж үзнэ. </span></p> <p class="MsoNormal"><span lang="MN"> </span></p>http://duusee.blog.gogo.mnhttp://duusee.blog.gogo.mn/read/entry405678Fri, 1 Jun 2012 18:54:23 ULAT